Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 837 2066011 2016459 2026-06-25T20:49:47Z Wikihez 39702 https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Eivan_Perwer&diff=next&oldid=1948864 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2066011 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk | nav = Şivan Perwer | navê_rastî = İsmail Aygün | bernav = Dengê Kurdistan | sernavê_wêne = Şivan Perwer 2016 | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|23|01|1955|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sêwreg]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | salên_çalak = 1975-îroj | malper = {{URL|www.sivan-perwer.com}} }} '''Şivan Perwer''' (jdb. {{Jidayikbûn|23|kanûna paşîn|1955}} li navçeya [[Wêranşar, Riha|Sêwreg]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]), mezin tirîn hunermendê [[kurd]] e. Şivan Perwer bi stran û gotinan xwe wekî [[Kurdperwerî|neteweperwerekî]] kurd tê nas kirin.Şivan Perwer di stranên xwe de mînakên dîrokê, çandê û berxwedanê kurd nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/162584117.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=core.ac.uk |tarîx=21 tebax 2025 |roja-gihiştinê=21 tebax 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250821141920/https://core.ac.uk/download/pdf/162584117.pdf |roja-arşîvê=21 tebax 2025 |paşnav=Hongur |pêşnav=Gönenç |rr=1 û 68 }}</ref> == Jînenîgerî == === Zarokatî û hunera wî === Perwer di 23'ê kanûna 1955'an de li navçeya [[Wêranşar, Riha|Sêwreg]] a [[Riha]]yê ya [[Bakurê Kurdistanê]] di malbateke bi eslê xwe [[kurd]] de hatiye dinê. Bi eslê xwe ji gundê [[Kevirzê|Keferzê]] (bi tirkî : Altıntaş) yê navçeya [[Midyad]]ê ya [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Ji ber hin sedeman malbata wî ji Mêrdînê koçî Rihayê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urfaguncel.com/haber-sanatci-sivan-perwer-kimdir-nerelidir-327.html |sernav=Stranbej Şivan Perwer kî ye ? Ji ku derê ye? |malper=www.urfaguncel.com |tarîx=21 tebax 2025 |roja-gihiştinê=21 tebax 2025 |ziman=tr |paşnav=Aksiyon |pêşnav=Project Manager and Developer Web }}</ref> Ciyê lê xwedêdayî herêmeke xwedî giyaneke (rûh) felsefî ya pir kûr e, mîna dirûvê erdnîgariya xwe. Ev dorhêl bi muzîkê tije ya û vê kûrahiya felsefi kabiliyeteke mezin ya mûzikê jî daye mirovan. Bapîrê Şivan Perwer, bîlûrvan û dengbêjeki mezin bû. Eywaneke aidê (xweserê) wî li gund hebû. Bê dost, bê mêvan, bê heval nedikariya bimîne. Li wan derhêlên nîzik kesên xwedi kabîliyetên çandeyî (mîna muzîk, destan, çîrok û cûr be cûrên wêjeyê) mûheqeq dibûn mêvanê wi. Sohbetên wanên civakiyên bi muzîkê heya derengiya şevê domdikir. Dengbêj rûdiniştin bi saetan klasikên gelêriyên dîrokî bi dengên bilind dixwendin û dijiyandin. Mesela; [[Siyabend û Xecê]], [[Evdalê Zeynikê]], [[Eyşana Îbê]], [[Evdî]], [[Erebê]], [[Bêmal]], [[Delalê Qerejdaxi]], [[Lawkê Metînî]], [[Şêxa Delal]], [[stranên govend]] û [[dîlan]]. Bi vî awayî ji êvarî heya derengiya şevê ji aliyekê bilûr, ji aliyê din keman, an jî dengê dengbêjan li kûrahiya rûhê insanan tesîr dikir, bi sedsalan ew paş de dibirin û ew mirovên bi van guhdarkirinan radizan gelek caran di xewnên xwe de jî ev bûyêr diditan. Ji aliyê din ve zordariya li [[Kurdistan]]ê, zulma li ser ziman, çande û şexsiyeta mirovan hêj bêhtir jan (êş) dida mirovan û di pêşberê van tehdayiyan de kîn û nefreta di hûndirê wan de berhev dibû, hest (hiş) û evîna di hûndirê wan de veşartî digeriya ev qêrîn ji dikir kû bi ruhî, bi mirovînî xwe bi tayê jiyanê ve girêbide û dirûvekê muzîkî distand, dibû muzîk. Va ye di vî atmosferî de gelek caran di her bergehi de lehengên (qehreman) bênav digiheştin. Ango di têkoşîna li hemberê zordariyê de, di bûyerên çandeyiyên ji vê dirûvê jiyanê derdayî kes (şexis) derketine nêvengê (holê). Şivan Perwer di vî atmosferi de giheştiye. Tû kesî xisûsî ew perwerde nekiriye, dijê vê ew bûyereke kû dirûvê jiyanê derxistî nêvengê ye. Wî di biçûkatiyê de dest bi stran gotinê kir. Di tim bûyerên jiyayî û bîhîstî de ew dijiyan û bi stran ji hundirê xwe derdixist. Mirovên guhdarî Şivan dikirin, ji vî zarokê weha biçûk kû buyerên mezin dijî mat (şaş) dibûn. Buyerên dijiya, an ji xeyal dikir. dikire stran û carinan bi seatan digot. Vêca li dorhêlên xwe caran ne bi çavê zarokan lê dinêrîn. Di civatê de giraniya wi hebû. Lewra, weko hêviyek ya civatê ji wi hebe pê re muamele dikirin her demî. Şivanê biçûk li dora xwe de şexsiyeteke fîlozofîk yê muzîkal dihate naskirin û jê heskirin. Lêbelê li gor Şivan, ev civata, paşdemayî, berteng lê xwediyê xususiyetinê rind bû, ji aliyê civakî û ccedil;andeyî ve gerek bihata guhartin. Bi wi ser û dinya xwe ya bicûk evên he dê çawa pêk banîna. Van tiştên he gişan riyek ya çareyê bi wi didan lêgerinê. Ji nêv vê civatê derketin, ango bi der ve çûyîn fîkra li hinek tiştên teorîk geran, hin bûn û dûv re jî li civata xwe vegerîn di temenên biçûk de ew kûr kûr diamand. Ji ber kû gelê kurd ji her ali ve hatibû rapêçan û di bin tehdê (tûndiyê) de bû, di ser de polîtîkaya bihûjtin (asimilasyon) ê ya tîr hebû, riya wî ya dî hûndirê, çandiya xwe de bi civakî, teorîk, teknîk û kirdarî (pratîk) pêşveçûna wi hatibû birîn (girtin). Ew civata weha ne azada kû bi vî awayî nedikarî biser bikeve helbet, bêhtir di bergehê çande û hunerî de kariye serfiraz bibe. Derktina Şivan jî mînakek ya vê yekê ye. Weke li jor hati gotin, hunermendên kurdên bi kurdi digotin di jiyaneke berteng, zehmetiyên wê pir, şexsiayata hatî êxisitn, bi deng remanên xweş çiqas hîkarî (tesîr) li civatê bikiran jî, ji ber êxistina xwe ya şexsî nexwdiyê tû biryarê bûn. Hunermendên kurdan yên li gor fermanên (emrên) dewletê hereket dikirin jî, ji rûmerên netewî dihatin dûrxistin, vê carê jî çiqas xwediyê derfetên (imkan) mezin jî bin, diketin derecek ya bê şexsiyetiyeke din (ya dûwem). Ango an bi kurdî bibêje, li rûmetên xwe xwedî derkeve di bin emrê axayê kurd de bimîne, bibe mirîdê şêx, bibe dengbêjek basit, an jî dest ji rûmetên netewî tevan berde, bibe xwediyê derfetên maddî, lêbelê mina qaşmerê zordestan hereket bike. Va ye weha bû rewşa çandê, hunermend, muzîsyen, hozan û nivîskarên kurd. Şivan Perwer li van tevan îsyan kir û çi bigre (çi bibe bila bibe) bi armanca çêkirina herî rind pêkbîne tembûra xwe hilda, hestên xwe yên di kurahiyên giyanê (ruh) wi de kombûyîn, bûyerên di mejiyê wî de çêbûyîn bi stranên xwe dan gelê xwe. Şivan Perwer bi profesyonelî [[1975]]ê dest bi hunermendiyê kiriye, li gor bûyerên li dinyayê hatin guhartin her sal berhem afirandine, bi klasîkên gelêrî mijûl bûye, di vî bergehî de rê şanî gelek hunermendan kiriye û bûye mînak ji wan re. == Dîskografî == * ''[[Govenda Azadîxwazan (albûm)|Govenda Azadîxwazan]]'' (1975) * ''[[Hevalê Bar Giranim]]'' (1976) * ''[[Herne Pêş (albûm)|Herne Pêş]]'' (1977) * ''[[Ey Ferat (albûm)|Ey Ferat]]'' (1978) * ''[[Kîne Em (albûm)|Kîne Em]]'' (1979) * ''[[Hay Dil]]'' (1980) * ''[[Gele Min Rabe]]'' (1981) * ''[[Agiri]]'' (1982) * ''[[Bilbilo / Ferzê]]'' (1983) * ''[[Dotmam]]'' (1985) * ''[[Lê Dîlberê]]'' (1986) * ''[[Helebçe (albûm)|Helebçe]]'' (1988) * ''[[Bilbile dilşadî /helebçe]](1988) * ''[[Xewna Min / Qasimlo]]'' (1991) * ''[[Zembîlfiroş (albûm)|Zembîlfiros]]'' (1992) * ''[[Ya Star (albüm)]]'' (1995) * ''[[Nazê]]'' (1996) * ''[[Hêviya Te]]'' (1999) * ''[[Roj û Heyv]]'' (2000) * ''[[Sarê (albûm)|Sarê]]'' (2001) * ''Helbestên bijartî yên 1 /Kirîvê'' (2002) * ''Helbestên bijartî yên 2/Klasîk'' (2003) * ''Helbesten Bijarti yên 3'' (2004) * ''[[Min bêriya te kiriye]]'' (2004) * ''[[Destana Rojava (albûm)|Destana Rojava]]'' (2011) * ''Şivanname/Gazind'' (2013) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sivan-perwer.com/ Malperê Şivan Perwer ya fermî] Malpera fermî * {{Facebook|sivanperwer|Şivan Perwer}} * [http://www.sp-f.org/ Fonda Şivan Perwer ji bo Çand û Hunera Navnetewî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424192844/http://www.sp-f.org/ |date=2006-04-24 }} Malper pirzimanî ye * [http://musicmoz.org/Bands_and_Artists/P/Perwer,_Sivan/ Musicmoz] (Îngilîzî) * [http://www.worldmusic.cn/musicboxv2/index.php?action=album&id=139 Hînek ji stranên Şivan Perwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051120060917/http://www.worldmusic.cn/musicboxv2/index.php?action=album&id=139 |date=2005-11-20 }} * [http://www.ronibaran.de/sivan.html Gotinên stranên Şivan Perwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060507100449/http://www.ronibaran.de/sivan.html |date=2006-05-07 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=240&Itemid=42 Vegera welêt hesreta min e. Hevpeyvîna Şivan Perwer ya di Rojnameya Tarafê de]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Şivan Perwer| ]] q5r89u5d8dxlz9hlt4xmx7bbpe5y448 2066016 2066011 2026-06-25T21:05:54Z Wikihez 39702 /* */ 2066016 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk | nav = Şivan Perwer | navê_rastî = İsmail Aygün | bernav = Dengê Kurdistan | sernavê_wêne = Şivan Perwer 2016 | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|23|01|1955|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sêwreg]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | salên_çalak = 1975-îroj | malper = {{URL|www.sivan-perwer.com}} }} '''Şivan Perwer''' (jdb. {{Jidayikbûn|23|kanûna paşîn|1955}} li [[Wêranşar, Riha|Sêwreg]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) hunermendekî [[kurd]] e. Şivan Perwer bi stran û gotinan xwe wekî [[Kurdperwerî|neteweperwerekî]] kurd tê naskirin. Perwer di stranên xwe de mînakên dîrok, çand û berxwedanên kurdan nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/162584117.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=core.ac.uk |tarîx=21 tebax 2025 |roja-gihiştinê=21 tebax 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250821141920/https://core.ac.uk/download/pdf/162584117.pdf |roja-arşîvê=21 tebax 2025 |paşnav=Hongur |pêşnav=Gönenç |rr=1 û 68 }}</ref> == Jînenîgerî == === Zarokatî û hunera wî === Perwer di 23ê kanûna 1955an de li navçeya [[Wêranşar, Riha|Sêwreg]] a [[Riha]]yê ya [[Bakurê Kurdistanê]] di malbateke bi eslê xwe [[kurd]] de hatiye dinê. Bi eslê xwe ji gundê [[Kevirzê|Keferzê]] (bi {{Langx|tr|Altıntaş}}) yê navçeya [[Midyad]]ê ya [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Ji ber hin sedeman malbata wî ji Mêrdînê koçî Rihayê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urfaguncel.com/haber-sanatci-sivan-perwer-kimdir-nerelidir-327.html |sernav=Stranbej Şivan Perwer kî ye ? Ji ku derê ye? |malper=www.urfaguncel.com |tarîx=21 tebax 2025 |roja-gihiştinê=21 tebax 2025 |ziman=tr |paşnav=Aksiyon |pêşnav=Project Manager and Developer Web }}</ref> Cihê lê xwedêdayî herêmeke xwedî giyaneke (rûh) felsefî ya pir kûr e, mîna dirûvê erdnîgariya xwe. Ev dorhêl bi muzîkê tije ye û vê kûrahiya felsefîk kabîliyeteke mezin ya muzîkê jî daye mirovan. Bapîrê Şivan Perwer, bîlûrvan û [[Dengbêjî|dengbêjekî]] mezin bû. Eywaneke aidê (xweserê) wî li gund hebû. Bê dost, bê mêvan, bê heval nedikariya bimîne. Li wan derhêlên nîzik kesên xwedi kabîliyetên çandeyî (mîna muzîk, destan, çîrok û cûr be cûrên wêjeyê) mûheqeq dibûn mêvanê wî. Sohbetên wan ên civakî yên bi muzîkê heya derengiya şevê dom dikir. Dengbêj rûdiniştin bi saetan klasîkên gelêrî yên dîrokî bi dengên bilind dixwendin û dijiyandin. Mesela; [[Siyabend û Xecê]], [[Evdalê Zeynikê]], [[Eyşana Îbê]], [[Evdî]], [[Erebê]], [[Bêmal]], [[Delalê Qerejdaxî]], [[Lawkê Metînî]], [[Şêxa Delal]], [[stranên govend]] û [[dîlan]]. Bi vî awayî ji êvarî heya derengiya şevê ji aliyekê [[bilûr]], ji aliyê din [[keman]], an jî dengê dengbêjan li kûrahiya rûhê insanan tesîr dikir, bi sedsalan ew paş de dibirin û ew mirovên bi van guhdarkirinan radizan gelek caran di xewnên xwe de jî ev bûyêr diditan. Ji aliyê din ve zordariya li [[Kurdistan]]ê, zulma li ser ziman, çand û şexsiyeta mirovan hêj bêhtir jan (êş) dida mirovan û di pêşberê van tehdayiyan de kîn û nefreta di hûndirê wan de berhev dibû, hest (hiş) û evîna di hûndirê wan de veşartî digeriya ev qêrîn jî dikir kû bi rûhî, bi mirovînî xwe bi tayê jiyanê ve girêbide û dirûvekê muzîkî distand, dibû muzîk. Va ye di vî atmosferî de gelek caran di her bergehî de lehengên (qehreman) bênav digihiştin. Ango di têkoşîna li hemberê zordariyê de, di bûyerên çandî yên ji vê dirûvê jiyanê derdayî kes (şexis) derketine nêvengê (holê). Şivan Perwer di vî atmosferî de gihiştiye. Tu kesî xisûsî ew perwerde nekiriye, dijê vê ew bûyereke kû dirûvê jiyanê derxistî nêvengê ye. Wî di biçûkatiyê de dest bi strangotinê kir. Di tim bûyerên jiyayî û bîhîstî de ew dijiyan û bi stran ji hundirê xwe derdixist. Mirovên guhdarî Şivan dikirin, ji vî zarokê weha biçûk kû bûyerên mezin dijî mat (şaş) dibûn. Bûyerên dijiya, an jî xeyal dikir. dikire stran û carinan bi seatan digot. Vêca li dorhêlên xwe caran ne bi çavê zarokan dinêrîn. Di civatê de giraniya wî hebû. Lewra, weko hêviyek ya civatê ji wî hebe pê re muamele dikirin her demî. Şivanê biçûk li dora xwe de şexsiyeteke fîlozofîk yê muzîkal dihate naskirin û jê heskirin. Lêbelê li gor Şivan, ev civata paşdemayî, berteng lê xwediyê xususiyetinê rind bû, ji aliyê civakî û çandî ve gerek bihata guhartin. Bi wî ser û dinya xwe ya biçûk evên he dê çawa pêk banîna. Van tiştên he gişan riyek ya çareyê bi wî didan lêgerinê. Ji nêv vê civatê derketin, ango bi der ve çûyîn fîkra li hinek tiştên teorîk geran, hin bûn û dûv re jî li civata xwe vegerîn di temenên biçûk de ew kûr kûr diamand. Ji ber ku gelê kurd ji her alî ve hatibû rapêçan û di bin tehdê (tûndiyê) de bû, di ser de polîtîkaya bihûjtinê (asîmilasyon) ya tîr hebû, riya wî ya dî hûndirê, çandiya xwe de bi civakî, teorîk, teknîk û kirdarî (pratîk) pêşveçûna wî hatibû birîn (girtin). Ew civata wiha ne azada ku bi vî awayî nedikarî bi ser bikeve helbet, bêhtir di bergehê çandî û hunerî de kariye serfiraz bibe. Derketina Şivan jî mînakeke vê yekê ye. Weke li jor hatî gotin, hunermendên kurdên bi kurdî digotin di jiyaneke berteng, zehmetiyên wê pir, şexsiyeta hatî êxistin, bi deng ramanên xweş çiqas hîkarî (tesîr) li civatê bikiran jî, ji ber êxistina xwe ya şexsî nexwediyê ti biryarê bûn. Hunermendên kurdan yên li gor fermanên (emrên) dewletê hereket dikirin jî, ji rûmerên netewî dihatin dûrxistin, vê carê jî çiqas xwediyê derfetên (imkan) mezin jî bin, diketin derecek ya bê şexsiyetiyeke din (ya dûwem). Ango an bi kurdî bibêje, li rûmetên xwe xwedî derkeve di bin emrê axayê kurd de bimîne, bibe mirîdê şêx, bibe dengbêjek basîd, an jî dest ji rûmetên netewî tevan berde, bibe xwediyê derfetên maddî, lêbelê mîna qeşmerê zordestan hereket bike. Va ye weha bû rewşa çandê, hunermend, muzîsyen, hozan û nivîskarên kurd. Şivan Perwer li van tevan îsyan kir û çi bigre (çi bibe bila bibe) bi armanca çêkirina herî rind pêkbîne tembûra xwe hilda, hestên xwe yên di kurahiyên giyanê (ruh) wî de kombûyîn, bûyerên di mejiyê wî de çêbûyîn bi stranên xwe dan gelê xwe. Şivan Perwer bi profesyonelî [[1975]]ê dest bi hunermendiyê kiriye, li gor bûyerên li dinyayê hatin guhartin her sal berhem afirandine, bi klasîkên gelêrî mijûl bûye, di vî bergehî de rê şanî gelek hunermendan kiriye û bûye mînak ji wan re. == Dîskografî == * ''[[Govenda Azadîxwazan (albûm)|Govenda Azadîxwazan]]'' (1975) * ''[[Hevalê Bar Giranim]]'' (1976) * ''[[Herne Pêş (albûm)|Herne Pêş]]'' (1977) * ''[[Ey Ferat (albûm)|Ey Ferat]]'' (1978) * ''[[Kîne Em (albûm)|Kîne Em]]'' (1979) * ''[[Hay Dil]]'' (1980) * ''[[Gele Min Rabe]]'' (1981) * ''[[Agiri]]'' (1982) * ''[[Bilbilo / Ferzê]]'' (1983) * ''[[Dotmam]]'' (1985) * ''[[Lê Dîlberê]]'' (1986) * ''[[Helebçe (albûm)|Helebçe]]'' (1988) * ''[[Bilbile dilşadî /helebçe]](1988) * ''[[Xewna Min / Qasimlo]]'' (1991) * ''[[Zembîlfiroş (albûm)|Zembîlfiros]]'' (1992) * ''[[Ya Star (albüm)]]'' (1995) * ''[[Nazê]]'' (1996) * ''[[Hêviya Te]]'' (1999) * ''[[Roj û Heyv]]'' (2000) * ''[[Sarê (albûm)|Sarê]]'' (2001) * ''Helbestên bijartî yên 1 /Kirîvê'' (2002) * ''Helbestên bijartî yên 2/Klasîk'' (2003) * ''Helbesten Bijarti yên 3'' (2004) * ''[[Min bêriya te kiriye]]'' (2004) * ''[[Destana Rojava (albûm)|Destana Rojava]]'' (2011) * ''Şivanname/Gazind'' (2013) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sivan-perwer.com/ Malperê Şivan Perwer ya fermî] Malpera fermî * {{Facebook|sivanperwer|Şivan Perwer}} * [http://www.sp-f.org/ Fonda Şivan Perwer ji bo Çand û Hunera Navnetewî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424192844/http://www.sp-f.org/ |date=2006-04-24 }} Malper pirzimanî ye * [http://musicmoz.org/Bands_and_Artists/P/Perwer,_Sivan/ Musicmoz] (Îngilîzî) * [http://www.worldmusic.cn/musicboxv2/index.php?action=album&id=139 Hînek ji stranên Şivan Perwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051120060917/http://www.worldmusic.cn/musicboxv2/index.php?action=album&id=139 |date=2005-11-20 }} * [http://www.ronibaran.de/sivan.html Gotinên stranên Şivan Perwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060507100449/http://www.ronibaran.de/sivan.html |date=2006-05-07 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=240&Itemid=42 Vegera welêt hesreta min e. Hevpeyvîna Şivan Perwer ya di Rojnameya Tarafê de]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Şivan Perwer| ]] is8lnbj8rx0933wjvsyqgmbblbxne7m 2066018 2066016 2026-06-25T21:06:14Z Wikihez 39702 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/loader/tagger.js|T:]] +{{[[Şablon:Islûb|Islûb]]}} 2066018 wikitext text/x-wiki {{Şêwaz|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk | nav = Şivan Perwer | navê_rastî = İsmail Aygün | bernav = Dengê Kurdistan | sernavê_wêne = Şivan Perwer 2016 | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|23|01|1955|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sêwreg]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | salên_çalak = 1975-îroj | malper = {{URL|www.sivan-perwer.com}} }} '''Şivan Perwer''' (jdb. {{Jidayikbûn|23|kanûna paşîn|1955}} li [[Wêranşar, Riha|Sêwreg]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]) hunermendekî [[kurd]] e. Şivan Perwer bi stran û gotinan xwe wekî [[Kurdperwerî|neteweperwerekî]] kurd tê naskirin. Perwer di stranên xwe de mînakên dîrok, çand û berxwedanên kurdan nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/162584117.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=core.ac.uk |tarîx=21 tebax 2025 |roja-gihiştinê=21 tebax 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250821141920/https://core.ac.uk/download/pdf/162584117.pdf |roja-arşîvê=21 tebax 2025 |paşnav=Hongur |pêşnav=Gönenç |rr=1 û 68 }}</ref> == Jînenîgerî == === Zarokatî û hunera wî === Perwer di 23ê kanûna 1955an de li navçeya [[Wêranşar, Riha|Sêwreg]] a [[Riha]]yê ya [[Bakurê Kurdistanê]] di malbateke bi eslê xwe [[kurd]] de hatiye dinê. Bi eslê xwe ji gundê [[Kevirzê|Keferzê]] (bi {{Langx|tr|Altıntaş}}) yê navçeya [[Midyad]]ê ya [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Ji ber hin sedeman malbata wî ji Mêrdînê koçî Rihayê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urfaguncel.com/haber-sanatci-sivan-perwer-kimdir-nerelidir-327.html |sernav=Stranbej Şivan Perwer kî ye ? Ji ku derê ye? |malper=www.urfaguncel.com |tarîx=21 tebax 2025 |roja-gihiştinê=21 tebax 2025 |ziman=tr |paşnav=Aksiyon |pêşnav=Project Manager and Developer Web }}</ref> Cihê lê xwedêdayî herêmeke xwedî giyaneke (rûh) felsefî ya pir kûr e, mîna dirûvê erdnîgariya xwe. Ev dorhêl bi muzîkê tije ye û vê kûrahiya felsefîk kabîliyeteke mezin ya muzîkê jî daye mirovan. Bapîrê Şivan Perwer, bîlûrvan û [[Dengbêjî|dengbêjekî]] mezin bû. Eywaneke aidê (xweserê) wî li gund hebû. Bê dost, bê mêvan, bê heval nedikariya bimîne. Li wan derhêlên nîzik kesên xwedi kabîliyetên çandeyî (mîna muzîk, destan, çîrok û cûr be cûrên wêjeyê) mûheqeq dibûn mêvanê wî. Sohbetên wan ên civakî yên bi muzîkê heya derengiya şevê dom dikir. Dengbêj rûdiniştin bi saetan klasîkên gelêrî yên dîrokî bi dengên bilind dixwendin û dijiyandin. Mesela; [[Siyabend û Xecê]], [[Evdalê Zeynikê]], [[Eyşana Îbê]], [[Evdî]], [[Erebê]], [[Bêmal]], [[Delalê Qerejdaxî]], [[Lawkê Metînî]], [[Şêxa Delal]], [[stranên govend]] û [[dîlan]]. Bi vî awayî ji êvarî heya derengiya şevê ji aliyekê [[bilûr]], ji aliyê din [[keman]], an jî dengê dengbêjan li kûrahiya rûhê insanan tesîr dikir, bi sedsalan ew paş de dibirin û ew mirovên bi van guhdarkirinan radizan gelek caran di xewnên xwe de jî ev bûyêr diditan. Ji aliyê din ve zordariya li [[Kurdistan]]ê, zulma li ser ziman, çand û şexsiyeta mirovan hêj bêhtir jan (êş) dida mirovan û di pêşberê van tehdayiyan de kîn û nefreta di hûndirê wan de berhev dibû, hest (hiş) û evîna di hûndirê wan de veşartî digeriya ev qêrîn jî dikir kû bi rûhî, bi mirovînî xwe bi tayê jiyanê ve girêbide û dirûvekê muzîkî distand, dibû muzîk. Va ye di vî atmosferî de gelek caran di her bergehî de lehengên (qehreman) bênav digihiştin. Ango di têkoşîna li hemberê zordariyê de, di bûyerên çandî yên ji vê dirûvê jiyanê derdayî kes (şexis) derketine nêvengê (holê). Şivan Perwer di vî atmosferî de gihiştiye. Tu kesî xisûsî ew perwerde nekiriye, dijê vê ew bûyereke kû dirûvê jiyanê derxistî nêvengê ye. Wî di biçûkatiyê de dest bi strangotinê kir. Di tim bûyerên jiyayî û bîhîstî de ew dijiyan û bi stran ji hundirê xwe derdixist. Mirovên guhdarî Şivan dikirin, ji vî zarokê weha biçûk kû bûyerên mezin dijî mat (şaş) dibûn. Bûyerên dijiya, an jî xeyal dikir. dikire stran û carinan bi seatan digot. Vêca li dorhêlên xwe caran ne bi çavê zarokan dinêrîn. Di civatê de giraniya wî hebû. Lewra, weko hêviyek ya civatê ji wî hebe pê re muamele dikirin her demî. Şivanê biçûk li dora xwe de şexsiyeteke fîlozofîk yê muzîkal dihate naskirin û jê heskirin. Lêbelê li gor Şivan, ev civata paşdemayî, berteng lê xwediyê xususiyetinê rind bû, ji aliyê civakî û çandî ve gerek bihata guhartin. Bi wî ser û dinya xwe ya biçûk evên he dê çawa pêk banîna. Van tiştên he gişan riyek ya çareyê bi wî didan lêgerinê. Ji nêv vê civatê derketin, ango bi der ve çûyîn fîkra li hinek tiştên teorîk geran, hin bûn û dûv re jî li civata xwe vegerîn di temenên biçûk de ew kûr kûr diamand. Ji ber ku gelê kurd ji her alî ve hatibû rapêçan û di bin tehdê (tûndiyê) de bû, di ser de polîtîkaya bihûjtinê (asîmilasyon) ya tîr hebû, riya wî ya dî hûndirê, çandiya xwe de bi civakî, teorîk, teknîk û kirdarî (pratîk) pêşveçûna wî hatibû birîn (girtin). Ew civata wiha ne azada ku bi vî awayî nedikarî bi ser bikeve helbet, bêhtir di bergehê çandî û hunerî de kariye serfiraz bibe. Derketina Şivan jî mînakeke vê yekê ye. Weke li jor hatî gotin, hunermendên kurdên bi kurdî digotin di jiyaneke berteng, zehmetiyên wê pir, şexsiyeta hatî êxistin, bi deng ramanên xweş çiqas hîkarî (tesîr) li civatê bikiran jî, ji ber êxistina xwe ya şexsî nexwediyê ti biryarê bûn. Hunermendên kurdan yên li gor fermanên (emrên) dewletê hereket dikirin jî, ji rûmerên netewî dihatin dûrxistin, vê carê jî çiqas xwediyê derfetên (imkan) mezin jî bin, diketin derecek ya bê şexsiyetiyeke din (ya dûwem). Ango an bi kurdî bibêje, li rûmetên xwe xwedî derkeve di bin emrê axayê kurd de bimîne, bibe mirîdê şêx, bibe dengbêjek basîd, an jî dest ji rûmetên netewî tevan berde, bibe xwediyê derfetên maddî, lêbelê mîna qeşmerê zordestan hereket bike. Va ye weha bû rewşa çandê, hunermend, muzîsyen, hozan û nivîskarên kurd. Şivan Perwer li van tevan îsyan kir û çi bigre (çi bibe bila bibe) bi armanca çêkirina herî rind pêkbîne tembûra xwe hilda, hestên xwe yên di kurahiyên giyanê (ruh) wî de kombûyîn, bûyerên di mejiyê wî de çêbûyîn bi stranên xwe dan gelê xwe. Şivan Perwer bi profesyonelî [[1975]]ê dest bi hunermendiyê kiriye, li gor bûyerên li dinyayê hatin guhartin her sal berhem afirandine, bi klasîkên gelêrî mijûl bûye, di vî bergehî de rê şanî gelek hunermendan kiriye û bûye mînak ji wan re. == Dîskografî == * ''[[Govenda Azadîxwazan (albûm)|Govenda Azadîxwazan]]'' (1975) * ''[[Hevalê Bar Giranim]]'' (1976) * ''[[Herne Pêş (albûm)|Herne Pêş]]'' (1977) * ''[[Ey Ferat (albûm)|Ey Ferat]]'' (1978) * ''[[Kîne Em (albûm)|Kîne Em]]'' (1979) * ''[[Hay Dil]]'' (1980) * ''[[Gele Min Rabe]]'' (1981) * ''[[Agiri]]'' (1982) * ''[[Bilbilo / Ferzê]]'' (1983) * ''[[Dotmam]]'' (1985) * ''[[Lê Dîlberê]]'' (1986) * ''[[Helebçe (albûm)|Helebçe]]'' (1988) * ''[[Bilbile dilşadî /helebçe]](1988) * ''[[Xewna Min / Qasimlo]]'' (1991) * ''[[Zembîlfiroş (albûm)|Zembîlfiros]]'' (1992) * ''[[Ya Star (albüm)]]'' (1995) * ''[[Nazê]]'' (1996) * ''[[Hêviya Te]]'' (1999) * ''[[Roj û Heyv]]'' (2000) * ''[[Sarê (albûm)|Sarê]]'' (2001) * ''Helbestên bijartî yên 1 /Kirîvê'' (2002) * ''Helbestên bijartî yên 2/Klasîk'' (2003) * ''Helbesten Bijarti yên 3'' (2004) * ''[[Min bêriya te kiriye]]'' (2004) * ''[[Destana Rojava (albûm)|Destana Rojava]]'' (2011) * ''Şivanname/Gazind'' (2013) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.sivan-perwer.com/ Malperê Şivan Perwer ya fermî] Malpera fermî * {{Facebook|sivanperwer|Şivan Perwer}} * [http://www.sp-f.org/ Fonda Şivan Perwer ji bo Çand û Hunera Navnetewî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424192844/http://www.sp-f.org/ |date=2006-04-24 }} Malper pirzimanî ye * [http://musicmoz.org/Bands_and_Artists/P/Perwer,_Sivan/ Musicmoz] (Îngilîzî) * [http://www.worldmusic.cn/musicboxv2/index.php?action=album&id=139 Hînek ji stranên Şivan Perwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051120060917/http://www.worldmusic.cn/musicboxv2/index.php?action=album&id=139 |date=2005-11-20 }} * [http://www.ronibaran.de/sivan.html Gotinên stranên Şivan Perwer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060507100449/http://www.ronibaran.de/sivan.html |date=2006-05-07 }} * [http://www.felsefevan.com/index.php?option=pek_content&task=view&id=240&Itemid=42 Vegera welêt hesreta min e. Hevpeyvîna Şivan Perwer ya di Rojnameya Tarafê de]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Kesên ji Sêwregê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Şivan Perwer| ]] 8mbz9l8ihr219r08uu8dbvvgvljacod 0 6657 2065995 2065866 2026-06-25T19:30:22Z Penaber49 39672 /* Ala */ 2065995 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha despê kiriye<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî ku gelêkî xwemaliyên Kurdistanê bûn û wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine, dawî li xanedaniya akadî anîne û nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Lolobî ku ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatiye avakirin ku gelekî kurd ên ji deverê Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê kiriye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya Herêma Kurdistanê hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li Stenbolê hatiye sêwirandin û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji Komara Agirî û Komara Mehabadê ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên sor, spî û kesk hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan (roja kurdan) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: pakî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] n1emr2u9wby3teg8qisbaus5ah3x328 2065996 2065995 2026-06-25T19:36:37Z Penaber49 39672 /* Ala */ 2065996 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha despê kiriye<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî ku gelêkî xwemaliyên Kurdistanê bûn û wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine, dawî li xanedaniya akadî anîne û nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Lolobî ku ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatiye avakirin ku gelekî kurd ên ji deverê Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê kiriye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] d6l0lg8o2rrsx83q8dcwqozckowmxyn 2065997 2065996 2026-06-25T19:37:35Z Penaber49 39672 /* Ala */ 2065997 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha despê kiriye<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî ku gelêkî xwemaliyên Kurdistanê bûn û wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine, dawî li xanedaniya akadî anîne û nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Lolobî ku ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatiye avakirin ku gelekî kurd ên ji deverê Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê kiriye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] bqq2kiy0e765a5n0o594yy3zdxkwohi 2066041 2065997 2026-06-26T05:06:03Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2066041 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha despê kiriye<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî ku gelêkî xwemaliyên Kurdistanê bûn û wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine, dawî li xanedaniya akadî anîne û nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Lolobî ku ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê kiriye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 3pfrptyrthk4p9h9itf8q67h4bli0ep 2066042 2066041 2026-06-26T05:08:12Z Penaber49 39672 /* Serdema nûjen */ 2066042 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha despê kiriye<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî ku gelêkî xwemaliyên Kurdistanê bûn û wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine, dawî li xanedaniya akadî anîne û nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Lolobî ku ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] l4joh6sgu1hjrwam34u33phv9edpg61 2066043 2066042 2026-06-26T05:11:34Z Penaber49 39672 /* Pêşdîrok */ 2066043 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Her wiha dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî ku gelêkî xwemaliyên Kurdistanê bûn û wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine, dawî li xanedaniya akadî anîne û nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Lolobî ku ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] rhf1nj1rq0tqv29u3kt6qo0mnlrx3e1 2066044 2066043 2026-06-26T05:14:23Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2066044 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Her wiha dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Lolobî ku ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 582m4i1nqxx32ed9mgpxi8xuf7pe8i7 2066045 2066044 2026-06-26T05:16:54Z Penaber49 39672 /* Serdema kevnare */ 2066045 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Her wiha dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 5s4a70lh0i5ghudn2xh9l7mwb7ujzo5 2066046 2066045 2026-06-26T05:21:59Z Penaber49 39672 /* Herêmên otonom ên Kurdistanê */ 2066046 wikitext text/x-wiki {{Tê guhartin}} {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Balevbûna kurdan li Kurdistanê | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | nexşe mezinî2 = | }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeoçandî ya li [[Rojhilata Navîn]] e ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakur) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilin hatiye karakterîze kirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve ev erdnîgariya çiyayî careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekê bê navber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]] ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds/ |sernav=Reddit - Please wait for verification |malper=www.reddit.com |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatine nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikar anîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro peyva "Kurdistan" cara yekem di kronîkên sedsala 11ê selçûqiyan de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikum kirine. Di sedsala 20an de rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Mehabadê]] (1946) hatine damezrandin. Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17 gulana sala 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[Peymana Qesrê Şîrîn|peymana qesrê şirîn]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşanîna xenadeniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasiyên yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq]] û [[Îran]] heye bi çar perçe an beşan hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Piştî [[Peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistan bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye perçe kirin. Dewletên ku li ser esasiyên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabaşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar perçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de perçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Peyvnasî == === Formên kevn ên navê Kurdistanê === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' ku tê wateya welatiyên çiyayî, hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] yê Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên Kurdistanê hatiye bikaranîn. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'', ''Karda'' an jî ''Kardo'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. Di heman demê de tirkên oẍiz jî navên [[ereb]]î yên Kurdistanê bi kar anîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Navê Kurdistan yê selcûqiyan === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' tê wateya "welatê kurdan" û cara yekê ji aliye [[selcûqî|selcûqiyan]] ve, di sedsala 11an de hatiye bikaranîn. Selcûqiyan navçêya Bahar li başûrê [[Hamedan]], "Kurdistan" lê nav danîn. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wek Kurdistan dihat nasîn. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} {{Multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction = vertical | header=Erdnîgariya Kurdistanê | image1 = Mountains of Kurdistan,.,.jpg | caption1 = Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide. | image2 = Jezirah 0001.jpg | caption2 = Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide | footer= }} Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne. Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fîzîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ne ku xala herî rojhilatê Kurdistanê cih digire. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> <gallery mode="packed-hover"> Zagros 1992.jpg|Zincîreçiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] Tigris 2015.jpg|Çemê [[Dîcle]]yê Ferat (Dîlok - Riha).jpg|Çemê [[Firat]]ê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Geliyê Rewandizê Agri Dağı ve Eteğindeki Köy.jpg|[[Çiyayê Agirî]] </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye. Bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiya derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[Kurdên Anatoliya Navîn]], [[Kurdên Xoresanê]], [[Kurdên Kafkasyayê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana qesra şîrîn û piştê peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdsitan bi çar başên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin. === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = Bakurê Kurdistanê | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fîzîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fîzîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} [[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|190px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]] Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî girîngî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|Guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|Bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle in Arak Zoo.jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[Pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]] [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya havînê ya navînî li gorî bilindahiyê gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16°C heta 19°C û li deştên nizm jî ji 25°C heta 30°C diguhere. Di mehên [[zivistan]] ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4°C heta -15°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20°C heta -30°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ê [[Cîhan]]ê ye ku bi awayekê bê navber malavaniya mirovahiyê kiriye ku bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê 75 hezar salên berê niha hatiye despê kirin.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Her wiha dîroka Kurdistanê dîrokeke gelek kevn e ku yek ji destpêka dîrokên mirovahiyê ye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne. Li gorî delîlên heyî yekem bicihbûna mirovahiya li Kurdistanê Neandertalanên Kurdistanê ne ku li gorî lêkolînên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neandertalanên ku li Kurdistanê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverên berfireh ên Kurdistanê û deverên berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke girîng ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên girîng ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împaratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împaratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke girîng ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an de bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta dînamîkên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin. Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û[[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyên çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li ser axa Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13e 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |url-status=dead }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî girîng ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |url-status=dead }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyonan de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hêjmara nifûsa Bakûrê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne di hêjmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hêjmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === {| class="wikitable sortable alternate" |- !Pêkhateya neteweyî <br> ya nifûsê Kurdistanê (1995)<ref>Ebdulla Xefur (1996). Cugrafyay Kurdistan. APEC, Swêd.</ref> !% |- |[[Kurd]] || 85,9% |- |[[Tirk]] ||5,3% |- |[[Ereb]] || 3,6% |- |[[Ecem]] || 3,1% |- |[[Fars]] || 2,9% |- |[[Asûrî]] || 2,2% |- |[[Ermen]] || 1,5% |- |[[Tirkmen]] || 1,4% |- |Neteweyên din || 4,1% |- |} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica}}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US}}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24}}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004}}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e. Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L.}}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal|Şingalê]] baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian}}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[Yarsan|yarsanî]] baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl}}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214}}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku govendê digerînin (Herêm Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên gelêrî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi awayekê devkî bûyerên girîng ên dîrokî hatiye tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734}}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk û reqs ne tenê amûrên şahiyê ne. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser forma xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û rewşa hemdem ê Kurdistanê hene, hatiye gotin. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> Di çanda kurdî de dans/reqs wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin. Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor dibe serkêşiya govendê dike. Kesê ku li serê govendê dileyize wekê serkêş tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêş tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, gera rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish}}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Mele Ehmedê Cezîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂}}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan|Mîrektiya Botanê]] bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr|Cizîrê]] bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn|Mem û Zînê]] ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> == Ala == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol|Stembolê]] hatiye sêwirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Ala ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên horizontal pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor: xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane; rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike; rengê kesk: sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike; roja kurd: li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike. == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e. '''Ey Reqîb''' helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda (marşa) Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Cihên dîrokî == {{Gotara bingehîn|Cîhên dîrokî yên Amedê}} {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Galerî == === Galeriya xelk û bajaran === <gallery mode="nolines"> Wêne:View of Sulaymaniyah (Sulaimani) City , Kurdistan.jpg|Bajarê Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) Wêne:Centrum van Duhok.jpg|Bajarê [[Dihok]]ê ([[Badînan]], Başûrê Kurdistanê) Wêne:SnahCity.JPG|Bajarê [[Sine|Sinayê]], [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Kamishly view.jpg|Bajarê [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] Wêne:Bêrîtanî-4.jpg|Nîştecihekî Kurdistanê (kurd) Wêne:Yazidi Girl tradicional clothes.jpg|Êzidîtî yek ji dînên Kurdistanê ye. </gallery> === Galeriya wêneyan === <gallery mode="nolines"> Wêne:Mount ararat from east of dogubeyazit.jpg|[[Çiyayê Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Van kalesi.jpg|[[Keleha Wanê]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Old Kurdistan Map, Ibn Hawqal.png|thumb|Nexşeya Kurdistanê ya [[Îbn Hewqal]] (sala 977an piştî zayînê) Wêne:Kars russian architecture.jpg|Avahîsaziya rûsî li [[Qers]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:İshak Paşa Sarayı.jpg|[[Qesra Îshaq Paşa]] li [[Agirî]] ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:NemrutDagiHead.jpeg|Heykelek li [[Çiyayê Nemrûd]] li [[Semsûr]]ê ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Lakevanlandsat.jpeg|[[Gola Wanê]] ji ezman ([[Bakurê Kurdistan]]) Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|Kela [[Hromkla]] / Rumkale li [[Xelfetî]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) Wêne:Kashgari map.jpg|Nexşeya ku [[Mehmûd Kaşxerî|Mehmûd Qeşqerî]] di pirtûka xwe [[Divânu Lügati't-Türk]] de xêz kirî. Li ser nexşeyê Erdu'l-Ekrad ("Axa Kurdan") lêkirî yê (sedsala 11em). Wêne:Osmanli Ortadogu.jpg|Rojhilata Navîn (1883). Kerkûk ji aliyê [[Osmani]]yan weke bajarekî Kurdistanê hatiye destnîşankirin. Wêne:Knight-Iran.JPG|Peykerê padişah [[Xusro II.]] li ser [[hesp]] ([[Rojhilatê Kurdistanê]]) Wêne:Kurdistan1.jpg|Wêneyek xwezayî ji [[Rojhilatê Kurdistanê]] Wêne:Zagros 1992.jpg|Zincîra [[Zagros]] ji ezman Wêne:Marivan-zarivar-Iran.jpg|[[Gola Zirêbarê]] Wêne:MarivanFields.JPG|[[Merîvan]] </gallery> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] dqzclwduefyonrfhu48549oujjwqyst 0 17582 2066085 2030073 2026-06-26T10:07:11Z Penaber49 39672 /* Dagirkirina Sûriyeyê */ 2066085 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171an - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171an | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137an - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanin, fermandar û rêbereke siyasî yê [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikum kiriye. Selahedîn Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana yekem ê [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] bû. Kesayetiyek girîng a [[sefera xaçperestan a sêyem]] bû ku wî pêşengiya hewldana leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li Şamê kiriye. Selahadîn Eyûbî di lûtkeya desthilatdariya xwe de, dewleta eyûbiyan Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê birêve biriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahadînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], fermandarekî kurd bû ku di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de bû û Selahedîn di sala 1164an de bi fermana hikumdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171an de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikumdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel girîngiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya girîngtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedarî li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191an de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltanê Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171an de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Dagirkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=71–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyarên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyar kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181an de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181an de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tune ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181an de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikumdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikumdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke girîng a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî girîngiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tune bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên cûrbecûr yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber girîngiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyar kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191an de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê girîng ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî girîngiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî girîngîyek girîng wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikumdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tune bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya girîng.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikumdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke girîng di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn girîngtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, girîng bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi girîngiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikumdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikumdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikumdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099-an bû, wêneya wî wekî hikumdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikumeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikumdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de girîngiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=161–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21an de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên cûrbecûr ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek girîng û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a Fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikumdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikumdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikumdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xerabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên girîng anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=575–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikumdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=520–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek girîng<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên cûrbecûr bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn girîngiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=78–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tune ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191an de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] cgnadksu6rpg75204pdyvrkmb7wsuak 2066086 2066085 2026-06-26T10:07:49Z Penaber49 39672 /* Dagirkirina Şamê */ 2066086 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171an - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171an | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137an - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanin, fermandar û rêbereke siyasî yê [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikum kiriye. Selahedîn Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana yekem ê [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] bû. Kesayetiyek girîng a [[sefera xaçperestan a sêyem]] bû ku wî pêşengiya hewldana leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li Şamê kiriye. Selahadîn Eyûbî di lûtkeya desthilatdariya xwe de, dewleta eyûbiyan Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê birêve biriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahadînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], fermandarekî kurd bû ku di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de bû û Selahedîn di sala 1164an de bi fermana hikumdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171an de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikumdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel girîngiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya girîngtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedarî li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191an de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltanê Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171an de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Fetihkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=71–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyarên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyar kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181an de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181an de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tune ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181an de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikumdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikumdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke girîng a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî girîngiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tune bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên cûrbecûr yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber girîngiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyar kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191an de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê girîng ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî girîngiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî girîngîyek girîng wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikumdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tune bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya girîng.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikumdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke girîng di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn girîngtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, girîng bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi girîngiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikumdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikumdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikumdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099-an bû, wêneya wî wekî hikumdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikumeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikumdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de girîngiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=161–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21an de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên cûrbecûr ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek girîng û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a Fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikumdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikumdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikumdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xerabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên girîng anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=575–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikumdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=520–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek girîng<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên cûrbecûr bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn girîngiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=78–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tune ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191an de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] ilz1qt50fn125p3d64hf3ka2dd6l8i4 2066098 2066086 2026-06-26T10:58:23Z Penaber49 39672 /* Siltanê Misirê */ 2066098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171an - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171an | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137an - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanin, fermandar û rêbereke siyasî yê [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikum kiriye. Selahedîn Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana yekem ê [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] bû. Kesayetiyek girîng a [[sefera xaçperestan a sêyem]] bû ku wî pêşengiya hewldana leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li Şamê kiriye. Selahadîn Eyûbî di lûtkeya desthilatdariya xwe de, dewleta eyûbiyan Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê birêve biriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahadînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], fermandarekî kurd bû ku di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de bû û Selahedîn di sala 1164an de bi fermana hikumdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171an de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikumdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel girîngiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya girîngtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedarî li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191an de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltaniya Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171an de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Fetihkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=71–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyarên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyar kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181an de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181an de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tune ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181an de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikumdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikumdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke girîng a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî girîngiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tune bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên cûrbecûr yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber girîngiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyar kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191an de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê girîng ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî girîngiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî girîngîyek girîng wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikumdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tune bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya girîng.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikumdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke girîng di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn girîngtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, girîng bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi girîngiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikumdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikumdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikumdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099-an bû, wêneya wî wekî hikumdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikumeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikumdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de girîngiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=161–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21an de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên cûrbecûr ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek girîng û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a Fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikumdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikumdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikumdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xerabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên girîng anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=575–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikumdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=520–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek girîng<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên cûrbecûr bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn girîngiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=78–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tune ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191an de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] mix10c6mdjuhr6izs5plvtch6g92jsa 2066101 2066098 2026-06-26T10:58:53Z Penaber49 39672 /* Serkeftinên din li Sûriyeyê */ 2066101 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171an - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171an | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137an - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanin, fermandar û rêbereke siyasî yê [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikum kiriye. Selahedîn Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana yekem ê [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] bû. Kesayetiyek girîng a [[sefera xaçperestan a sêyem]] bû ku wî pêşengiya hewldana leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li Şamê kiriye. Selahadîn Eyûbî di lûtkeya desthilatdariya xwe de, dewleta eyûbiyan Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê birêve biriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahadînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], fermandarekî kurd bû ku di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de bû û Selahedîn di sala 1164an de bi fermana hikumdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171an de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikumdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel girîngiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya girîngtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedarî li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191an de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltaniya Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171an de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Fetihkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Fetihkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din ên li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=71–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyarên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyar kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181an de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181an de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tune ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181an de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikumdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikumdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke girîng a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî girîngiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tune bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên cûrbecûr yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Français 5594, fol. 205 haut, Bataille de Tyr (1187).jpeg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber girîngiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyar kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191an de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê girîng ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî girîngiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî girîngîyek girîng wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikumdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tune bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya girîng.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikumdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke girîng di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn girîngtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, girîng bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi girîngiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikumdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikumdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikumdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099-an bû, wêneya wî wekî hikumdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikumeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikumdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de girîngiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=161–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21an de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên cûrbecûr ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek girîng û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a Fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikumdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikumdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikumdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xerabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên girîng anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=575–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikumdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=520–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek girîng<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên cûrbecûr bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn girîngiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=78–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tune ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191an de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Karekterên di Divina Commedia de]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] 4ik1a6kvzmqgbwq254ttyiosrcfr8of 0 43373 2065989 2065863 2026-06-25T18:49:41Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2065989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = nivîskar }} '''Ernst Angel''' (paşê ''Ernest Angel''; * [[11ê tebaxê]] [[1894]] li [[Viyana]]; m. [[10ê kanûna paşîn]] [[1986]] li [[Newark Airport|Balafirgeha Newarkê]], [[New Jersey]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]], [[rexnegir]]ê şanoyê, rexnegirê fîlmê, senarîst, [[derhêner]], weşanger û psîkoanalîstekî navdar ê awistirî-amerîkayî bû. == Malbat == Ernst Angel ji du zarokên malbata Cihû, fabrîksazê kaxezê yê Viyanayî Siegfried Angel (1858 [[Třešť (Triesch)|Triesch]]/Mähren – 1941 [[Kielce]]) û xanima wî Helene (Ilona) Angel jidayîkbûniyê Traubê (1867 [[Szeged]]/Ungarn – di nava sala 1942 Kielce) yek bû. Eta wî (xwîşka mezin) aktrîst bû, Dora Angel (1889 Viyana – 1984 Berlin) ku ew berê bi nivîskar [[Otto Soyka]] û paşê jî bi nivîskar [[Heinrich Eduard Jacob]] re zewicî bû. == Jiyan == Ernst Angel di nava malbateke lîberal û dewlemend de mezin bûye. Dibistana seretayî û amadeyî li Viyanayê bidawîkiriye. Bi destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] ve xwe dinivîsîne bo şer. Piştî şer tevgerên sosyalîst bala wî dikişînin û xwe dide aliyê wan. Ji aliyekê ve ji fîlman, pirtûkan, helbest, fîlozofî, şanoyê heya polîtîkaya rojane ya partiyan xwe di gelek warên jiyanê de bipêş dixe. Li Viyanayê di kafêxaneya navdar [[Café Central]] bi Dussia Erfika ya Rûs ku li Baltikê bûye, nas dike û ji hev hez dikin (1920). Ji marîbûna wan Brigitte tê jiyanê. Sala 1925 mara xwe betal dikin. 1927 zewaca xwe ya duyemîn bi zanista wêjeyê û dîroknas Johanna (Hanne) Lehmann re dike. Bi hatina Naziyan ser text re, êdî jiyana wî jî dikeve xetereyê. Heya sala 1938 li ber xwe dide, di riya Naziyan de diçe. Nazî wi digirin dişînin kampa tunekirinê ya bi navê [[Kampa komkirinê ya Sachsenhausen]]. Ji ber ku ew mirovekî zîrek û afirandêr bû, Nazî dixwazin wî bo berjewendiyên xwe bikarbînin. Bi taybetî dixwazin ew ji bo wan [[Fîlma bangeşeyê|fîlmên propagandayê]] amade bike. Wî serbest berdidin. Bi derketinê re direce Brîtanyayê. Ji wir jî diçe [[New York City|New Yorkê]]. Li [[DYA]] kariyereke mezin bidest dixe. Bo cara sêyemîn marî dibe. == Berhem (agahî bi almanî û îngîlîzî) == * ''Sturz nach oben. Gedichte - ''. Wien: Verlag Eduard Strache, 1920. Nachdruck: Nendeln: Kraus Reprint, 1973. * ''Edison. Sein Leben und Erfinden''. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1926. Wiederauflage unter dem gleichen Titel; Berlin: Wegweiser Verlag, 1931. * ''Cultural Distance. A Study of Measures and Modes of the Distance Felt by Groups of American Intellectual Professions in Relation to Contemporary Amerivan Culture and Its Practiced 'Values'''. New York University, 1965 (Dissertation). '''Weitere Gedichte von Ernst Angel sind enthalten in:''' * ''Die Pforte. Eine Anthologie Wiener Lyrik''. Heidelberg: Saturn Verlag Hermann Meister, 1913. * [[Alfred Richard Meyer]] (Hg.): Der neue Frauenlob. Anthologie. Berlin-Wilmersdorf: Verlag A.R. Meyer, 1919. Darin 1 Gedicht ("Edith Hilge") von Angel. * [[Emil Alphons Rheinhardt]] (Hg.): ''Die Botschaft. Neue Gedichte aus Österreich''. Wien: Verlag Eduard Strache, 1920. Darin 6 Gedichte ("In memoriam Gustav Landauer", "Wiedersehen I-II", "Einer, der eine Kugel im Kopf trägt", "Furor mysticus nocturnus", "Offiziersmesse", "Aus 'Werbung'") von Angel. == Weşan == * Carl Meyer: ''Sylvester. Ein Lichtspiel''. Hrsg. und mit einer Einleitung versehen von Ernst Angel. Band 1 der Reihe ''Das Drehbuch''. Potsdam: Gustav Kiepenheuer Verlag, 1924. * Rollo May, Ernest Angel & Henry F. Ellenberger (Hg.): ''Existence: A New Dimension in Psychiatry and Psychology''. New York: Basic Book, 1958. Neuauflage 1994 bei Jason Aronson Publishers, Lanham, MD (USA); ISBN 1-5682-1271-2. == Werger (agahî bi îngîlîzî û almanî) == * Herbert N. Casson: ''Geldverdienen und Glücklichsein!'' Aus dem Englischen von Ernst Angel und Walter J. Briggs. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1926. * Herbert N. Casson: ''Die Gestaltung des Schaufensters: Zwölf Winke''. Aus dem Englischen von Ernst Angel und Walter J. Briggs. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1928. * Herbert N. Casson: ''Der Mann an der Spitze''. Aus dem Englischen von Ernst Angel und Frida Witkowsky. Stuttgart: Schuler Verlag, 1952. == Fîlm (agahî bi îngîlîzî û almanî) == * ''Zeitbericht – Zeitgesicht'' (Deutschland: 1928, Kurz-Dokumentarfilm). Neben Ernst Angel führte [[Albrecht Viktor Blum]] (1888–1959) Regie. Gesamtlänge: 283 m, Produzent: [[Willi Münzenberg]] (1889–1940), Produktionsfirma: Volksverband für Filmkunst e.V., Berlin. * ''Emden III fährt um die Welt. Ein „Seetörn“ in einem Vorspiel und sieben Etappen'' (Deutschland: 1928/1929, Dokumentarfilm). Gesamtlänge: 2472 m, Produktionsfirma: Eiko-Film AG, Berlin. * ''Jagd auf Dich. Filmdarsteller aus dem Kinopublikum'' (Deutschland: 1930). Kamera: [[Eugen Schüfftan]] (1893–1977), Darsteller: [[Hans Schweikart]] (1895–1975). Produktionsfirma: Erdeka-Film GmbH, Berlin. * ''Freude am Körper'' (1930). * ''Der zerbrochene Krug'' (Österreich: 1934). == Çavkanî (îngîlîzî û almanî) == * Bridget Angel-Bogard: ''Von Wien nach New York. Lebenserinnerungen''. Aus dem Englischen übersetzt von Mechthild Alberts. Unveröffentlichtes Übersetzungstyposkript (2004), 192 S. * Siglinde Bolbecher & [[Konstantin Kaiser]] (Hg.): ''Ernst (Ernest) Angel''; in: "Lexikon der österreichischen Exilliteratur". Wien & München: Deuticke Verlagsgesellschaft, 2000; S. 39-40. ISBN 3-216-30548-1. * Ernst Fischer & Wilhelm Haefs (Hg.): ''Hirnwelten funkeln. Literatur des Erpressionismus in Wien''. Salzburg: Otto Müller Verlag, 1988. ISBN 3-7013-0745-8. * [[Hans Flesch-Brunningen]]: ''Die verführte Zeit. Lebenserinnerungen''. Herausgegeben und mit einem Nachwort versehen von Manfred Meixner. Wien & München: Verlag Christian Brandstätter, 1988. ISBN 3-85447-261-7. * Hans Jörgen Gerlach: ''Ernst Angel''; in: [[John M. Spalek]] et al. (Hg.): "Deutschsprachige Exilliteratur seit 1933", Band 3 USA, Teil 2. Bern & München: K.G. Saur Verlag, 2001; S. 34-59. ISBN 3-908255-17-1. * Hans Jörgen Gerlach: ''Heinrich Eduard Jacob: Between Two Worlds – Zwischen zwei Welten''. Aachen: [[Shaker Verlag]], 1997. ISBN 3-8265-2567-1 (darin Ernst Angel S. 9-20). * [[John M. Spalek]] et al. (Hg.): ''Deutschsprachige Exilliteratur seit 1933'', Band 4, Teil 1 A-G, "Bibliographien. Schriftsteller, Publizisten und Literaturwissenschaftler in den USA". Bern & München: K.G. Saur Verlag, 1994. ISBN 3-907820-47-9 (darin Primär- und Sekundärliteratur Ernst Angel S. 81/82). * Gerald Trimmel: ''Die Gesellschaft der Filmfreunde Österreichs: Aus der Pionierzeit der Filmerziehung und Filmpädagogik in Österreich''. Wien: Edition Unicum, 1996. ISBN 3-901529-01-2. == Girêdanên derve == * [http://library.albany.edu/speccoll/findaids/ger106.htm Hevpeyvîn ji John M. Spalek] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Derhêner]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1986]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Psîkoanalîst]] [[Kategorî:Weşanger]] 662yg57mm1scolcj5pyvjmqtbjbggxb 2065990 2065989 2026-06-25T18:50:36Z Wikihez 39702 [[w:WP:HotCat|HC]]: −[[Kategorî:Amerîkî]]; ±[[Kategorî:Derhêner]]→[[Kategorî:Derhênerên amerîkî]]; ±[[Kategorî:Nivîskar]]→[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] 2065990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = nivîskar }} '''Ernst Angel''' (paşê ''Ernest Angel''; * [[11ê tebaxê]] [[1894]] li [[Viyana]]; m. [[10ê kanûna paşîn]] [[1986]] li [[Newark Airport|Balafirgeha Newarkê]], [[New Jersey]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]], [[rexnegir]]ê şanoyê, rexnegirê fîlmê, senarîst, [[derhêner]], weşanger û psîkoanalîstekî navdar ê awistirî-amerîkayî bû. == Malbat == Ernst Angel ji du zarokên malbata Cihû, fabrîksazê kaxezê yê Viyanayî Siegfried Angel (1858 [[Třešť (Triesch)|Triesch]]/Mähren – 1941 [[Kielce]]) û xanima wî Helene (Ilona) Angel jidayîkbûniyê Traubê (1867 [[Szeged]]/Ungarn – di nava sala 1942 Kielce) yek bû. Eta wî (xwîşka mezin) aktrîst bû, Dora Angel (1889 Viyana – 1984 Berlin) ku ew berê bi nivîskar [[Otto Soyka]] û paşê jî bi nivîskar [[Heinrich Eduard Jacob]] re zewicî bû. == Jiyan == Ernst Angel di nava malbateke lîberal û dewlemend de mezin bûye. Dibistana seretayî û amadeyî li Viyanayê bidawîkiriye. Bi destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] ve xwe dinivîsîne bo şer. Piştî şer tevgerên sosyalîst bala wî dikişînin û xwe dide aliyê wan. Ji aliyekê ve ji fîlman, pirtûkan, helbest, fîlozofî, şanoyê heya polîtîkaya rojane ya partiyan xwe di gelek warên jiyanê de bipêş dixe. Li Viyanayê di kafêxaneya navdar [[Café Central]] bi Dussia Erfika ya Rûs ku li Baltikê bûye, nas dike û ji hev hez dikin (1920). Ji marîbûna wan Brigitte tê jiyanê. Sala 1925 mara xwe betal dikin. 1927 zewaca xwe ya duyemîn bi zanista wêjeyê û dîroknas Johanna (Hanne) Lehmann re dike. Bi hatina Naziyan ser text re, êdî jiyana wî jî dikeve xetereyê. Heya sala 1938 li ber xwe dide, di riya Naziyan de diçe. Nazî wi digirin dişînin kampa tunekirinê ya bi navê [[Kampa komkirinê ya Sachsenhausen]]. Ji ber ku ew mirovekî zîrek û afirandêr bû, Nazî dixwazin wî bo berjewendiyên xwe bikarbînin. Bi taybetî dixwazin ew ji bo wan [[Fîlma bangeşeyê|fîlmên propagandayê]] amade bike. Wî serbest berdidin. Bi derketinê re direce Brîtanyayê. Ji wir jî diçe [[New York City|New Yorkê]]. Li [[DYA]] kariyereke mezin bidest dixe. Bo cara sêyemîn marî dibe. == Berhem (agahî bi almanî û îngîlîzî) == * ''Sturz nach oben. Gedichte - ''. Wien: Verlag Eduard Strache, 1920. Nachdruck: Nendeln: Kraus Reprint, 1973. * ''Edison. Sein Leben und Erfinden''. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1926. Wiederauflage unter dem gleichen Titel; Berlin: Wegweiser Verlag, 1931. * ''Cultural Distance. A Study of Measures and Modes of the Distance Felt by Groups of American Intellectual Professions in Relation to Contemporary Amerivan Culture and Its Practiced 'Values'''. New York University, 1965 (Dissertation). '''Weitere Gedichte von Ernst Angel sind enthalten in:''' * ''Die Pforte. Eine Anthologie Wiener Lyrik''. Heidelberg: Saturn Verlag Hermann Meister, 1913. * [[Alfred Richard Meyer]] (Hg.): Der neue Frauenlob. Anthologie. Berlin-Wilmersdorf: Verlag A.R. Meyer, 1919. Darin 1 Gedicht ("Edith Hilge") von Angel. * [[Emil Alphons Rheinhardt]] (Hg.): ''Die Botschaft. Neue Gedichte aus Österreich''. Wien: Verlag Eduard Strache, 1920. Darin 6 Gedichte ("In memoriam Gustav Landauer", "Wiedersehen I-II", "Einer, der eine Kugel im Kopf trägt", "Furor mysticus nocturnus", "Offiziersmesse", "Aus 'Werbung'") von Angel. == Weşan == * Carl Meyer: ''Sylvester. Ein Lichtspiel''. Hrsg. und mit einer Einleitung versehen von Ernst Angel. Band 1 der Reihe ''Das Drehbuch''. Potsdam: Gustav Kiepenheuer Verlag, 1924. * Rollo May, Ernest Angel & Henry F. Ellenberger (Hg.): ''Existence: A New Dimension in Psychiatry and Psychology''. New York: Basic Book, 1958. Neuauflage 1994 bei Jason Aronson Publishers, Lanham, MD (USA); ISBN 1-5682-1271-2. == Werger (agahî bi îngîlîzî û almanî) == * Herbert N. Casson: ''Geldverdienen und Glücklichsein!'' Aus dem Englischen von Ernst Angel und Walter J. Briggs. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1926. * Herbert N. Casson: ''Die Gestaltung des Schaufensters: Zwölf Winke''. Aus dem Englischen von Ernst Angel und Walter J. Briggs. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1928. * Herbert N. Casson: ''Der Mann an der Spitze''. Aus dem Englischen von Ernst Angel und Frida Witkowsky. Stuttgart: Schuler Verlag, 1952. == Fîlm (agahî bi îngîlîzî û almanî) == * ''Zeitbericht – Zeitgesicht'' (Deutschland: 1928, Kurz-Dokumentarfilm). Neben Ernst Angel führte [[Albrecht Viktor Blum]] (1888–1959) Regie. Gesamtlänge: 283 m, Produzent: [[Willi Münzenberg]] (1889–1940), Produktionsfirma: Volksverband für Filmkunst e.V., Berlin. * ''Emden III fährt um die Welt. Ein „Seetörn“ in einem Vorspiel und sieben Etappen'' (Deutschland: 1928/1929, Dokumentarfilm). Gesamtlänge: 2472 m, Produktionsfirma: Eiko-Film AG, Berlin. * ''Jagd auf Dich. Filmdarsteller aus dem Kinopublikum'' (Deutschland: 1930). Kamera: [[Eugen Schüfftan]] (1893–1977), Darsteller: [[Hans Schweikart]] (1895–1975). Produktionsfirma: Erdeka-Film GmbH, Berlin. * ''Freude am Körper'' (1930). * ''Der zerbrochene Krug'' (Österreich: 1934). == Çavkanî (îngîlîzî û almanî) == * Bridget Angel-Bogard: ''Von Wien nach New York. Lebenserinnerungen''. Aus dem Englischen übersetzt von Mechthild Alberts. Unveröffentlichtes Übersetzungstyposkript (2004), 192 S. * Siglinde Bolbecher & [[Konstantin Kaiser]] (Hg.): ''Ernst (Ernest) Angel''; in: "Lexikon der österreichischen Exilliteratur". Wien & München: Deuticke Verlagsgesellschaft, 2000; S. 39-40. ISBN 3-216-30548-1. * Ernst Fischer & Wilhelm Haefs (Hg.): ''Hirnwelten funkeln. Literatur des Erpressionismus in Wien''. Salzburg: Otto Müller Verlag, 1988. ISBN 3-7013-0745-8. * [[Hans Flesch-Brunningen]]: ''Die verführte Zeit. Lebenserinnerungen''. Herausgegeben und mit einem Nachwort versehen von Manfred Meixner. Wien & München: Verlag Christian Brandstätter, 1988. ISBN 3-85447-261-7. * Hans Jörgen Gerlach: ''Ernst Angel''; in: [[John M. Spalek]] et al. (Hg.): "Deutschsprachige Exilliteratur seit 1933", Band 3 USA, Teil 2. Bern & München: K.G. Saur Verlag, 2001; S. 34-59. ISBN 3-908255-17-1. * Hans Jörgen Gerlach: ''Heinrich Eduard Jacob: Between Two Worlds – Zwischen zwei Welten''. Aachen: [[Shaker Verlag]], 1997. ISBN 3-8265-2567-1 (darin Ernst Angel S. 9-20). * [[John M. Spalek]] et al. (Hg.): ''Deutschsprachige Exilliteratur seit 1933'', Band 4, Teil 1 A-G, "Bibliographien. Schriftsteller, Publizisten und Literaturwissenschaftler in den USA". Bern & München: K.G. Saur Verlag, 1994. ISBN 3-907820-47-9 (darin Primär- und Sekundärliteratur Ernst Angel S. 81/82). * Gerald Trimmel: ''Die Gesellschaft der Filmfreunde Österreichs: Aus der Pionierzeit der Filmerziehung und Filmpädagogik in Österreich''. Wien: Edition Unicum, 1996. ISBN 3-901529-01-2. == Girêdanên derve == * [http://library.albany.edu/speccoll/findaids/ger106.htm Hevpeyvîn ji John M. Spalek] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Derhênerên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1986]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Psîkoanalîst]] [[Kategorî:Weşanger]] akx9r81s07svkdo9lnfu46auedl90kg 10 50258 2066026 1989945 2026-06-25T21:44:30Z Wikihez 39702 2066026 wikitext text/x-wiki {{Infobox | templatestyles = Agahîdank pirtûk/styles.css | italic title = {{if empty|{{{sernavê_îtalîk|}}}|<noinclude>no</noinclude>}} | bodyclass = ib-book vcard <!---------------Sernav-----------------> | title = <includeonly>{{#if:{{{nav|}}}{{{binwêne|}}}{{{wêne|}}}{{{sernivîser|}}}{{{sernivîserên|}}}{{{nivîskar|}}}{{{nivîskarên|}}}{{{dengxwendin|}}} {{{sernavê_xwemalî|}}}{{{sernavê_xebatê|}}}{{{wergêr|}}}{{{wergêrên|}}}{{{wêneçêker|}}}{{{wêneçêkerên|}}}{{{hunermendê_bergê|}}} {{{welat|}}}{{{ziman|}}}{{{rêze|}}}{{{hejmara_weşanê|}}}{{{mijar|}}}{{{mijarên|}}}{{{cure|}}}{{{cureyên|}}}{{{cihê_çîrokê|}}} {{{weşandî|}}}{{{weşanxane|}}}{{{weşanxane2|}}}{{{dîroka_weşanê|}}}{{{dîroka_weşanê2|}}}{{{dîroka_weşana_kurdî|}}} {{{cureyê_medyayê|}}}{{{rûpel|}}}{{{xelat|}}}{{{xelatên|}}}{{{ISBN|}}}{{{isbn|}}}{{{dewey|}}}{{{kongre|}}}| }}<!-- -->{{if empty|{{{nav|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}<!-- --><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt={{urlencode:info:ofi/fmt:kev:mtx:book}}&rft.genre=book&rft.btitle={{urlencode:{{{nav|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nivîskar|}}} |&rft.author={{urlencode:{{{nivîskar}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{paşnav|}}} |&rft.aulast={{urlencode:{{{paşnav}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{pêşnav|}}} |&rft.aufirst={{urlencode:{{{pêşnav}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{dîroka_weşanê|}}}{{{dîroka_weşanê2|}}} |&rft.date={{urlencode:{{if empty|{{{dîroka_weşanê|}}}|{{{dîroka_weşanê2}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{weşanxane|}}} |&rft.pub={{urlencode:{{{weşanxane}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{cih|}}}{{{welat|}}} |&rft.place={{urlencode:{{if empty|{{{cih|}}}|{{{welat|}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{rûpel|}}} |&rft.pages={{urlencode:{{{rûpel}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{rêze|}}} |&rft.series={{urlencode:{{{rêze}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{oclc|}}} |&rft_id=info:oclcnum/{{{oclc}}}}}"><!-- --></span><!-- --></includeonly> <!---------------Wêne-----------------> | image = {{#if:{{{wêne|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{wêne|}}} |size={{{mezinahiyawêne|}}} |sizedefault=frameless |upright=1 |alt={{{alt|}}} |title={{{alt|}}} |border={{{border|}}} |suppressplaceholder=yes}} }} | caption = {{if empty|{{{binwêne|}}}|{{{binwêne2|}}}}} <!---------------Agahî------------------> | label1 = Sernivîser{{#if:{{{sernivîserên|}}}|ên}} | data1 = {{if empty|{{{sernivîserên|}}}|{{{sernivîser|}}}}} | label2 = Nivîskar{{#if:{{{nivîskarên|}}}|ên}} | data2 = {{if empty|{{{nivîskarên|}}}|{{{nivîskar|}}}}} | label3 = Dengxwendin&nbsp;ji&nbsp;aliyê | data3 = {{{dengxwendin|}}} | label4 = Sernavê&nbsp;xwemalî | data4 = {{#if:{{{sernavê_xwemalî|}}} |{{#if:{{{koda_ziman|}}}|{{lang|{{{koda_ziman|}}} |{{{sernavê_xwemalî}}} |italics={{#invoke:infobox/utilities|set_italics|{{{koda_ziman|}}}|{{{sernavê_xwemalî}}}}}}}|''{{{sernavê_xwemalî}}}''}} }} | label5 = Sernavê&nbsp;xebatê | data5 = {{#if:{{{sernavê_xebatê|}}} |''{{{sernavê_xebatê}}}''}} | label6 = Wergêr{{#if:{{{wergêrên|}}}|ên}} | data6 = {{if empty|{{{wergêrên|}}}|{{{wergêr|}}}}} | label7 = Wêneçêker{{#if:{{{wêneçêkerên|}}}|ên}} | data7 = {{if empty|{{{wêneçêkerên|}}}|{{{wêneçêker|}}}}} | label8 = Hunermendê&nbsp;bergê | data8 = {{{hunermendê_bergê|}}} | label11 = Ziman | data11 = {{{ziman|}}} | label12 = Rêze | data12 = {{{rêze|}}} | label13 = {{longitem|Hejmara weşanê}} | data13 = {{{hejmara_weşanê|}}} | label14 = Mijar{{#if:{{{mijarên|}}}|ên}} | data14 = {{if empty|{{{mijarên|}}}|{{{mijar|}}}}} | label15 = Cure{{#if:{{{cureyên|}}}|yên}} | data15 = {{#invoke:Wikidata|getValue|P136|{{if empty|{{{cureyên|}}}|{{{cure|}}}}}}} | label16 = Cihê&nbsp;çîrokê | data16 = {{{cihê_çîrokê|}}} | label17 = Weşandî | data17 = {{{weşandî|}}} | label18 = Weşanxane | data18 = {{{weşanxane|}}}{{#if:{{{weşanxane2|}}} |, {{{weşanxane2}}} }} | label19 = {{longitem|Dîroka weşanê}} | data19 = {{#invoke:Wikidata|getValue|P577|{{if empty|{{{dîroka_weşanê|}}}|{{{dîroka_weşanê2|}}}}}}} | label20 = Cih û welat | data20 = {{if empty|{{{cih|}}}|{{{welat|}}}}} | label23 = {{longitem|Weşana&nbsp;Kurdî}} | data23 = {{if empty|{{{dîroka_weşana_kurdî|}}}|{{{dîroka_weşana_kurdî2|}}}}} | label24 = Cureyê&nbsp;medyayê | data24 = {{{cureyê_medyayê|}}} | label25 = Rûpel | data25 = {{#invoke:Wikidata|getValue|P1104|{{{rûpel|}}}}} | label26 = Xelat{{#if:{{{xelatên|}}}|ên}} | data26 = {{if empty|{{{xelatên|}}}|{{{xelat|}}}}} | label27 = Pêşgotin | data27 = {{{pêşgotin|}}} | label28 = Şêwe | data28 = {{{şêwe|}}} | label30 = [[ISBN (identifier)|ISBN]] | data30 = {{#if:{{{isbn|}}}{{{ISBN|}}} | {{#ifeq:{{if empty|{{{isbn|}}}|{{{ISBN|}}}}}|FETCH_WIKIDATA | {{#if:{{#property:P212}}|{{#invoke:ISBNT|link|{{#property:P212}}}}[[Kategorî:Rûpelên ku nirxên ISBN ji Wikidata wergirtine]]}} | {{ISBNT|1={{if empty|{{{isbn|}}}|{{{ISBN}}}}}}} {{if empty|{{{isbn_not|}}}|{{{ISBN_not|}}}}} }} }} | label31 = [[OCLC (identifier)|{{abbr|OCLC|Online Computer Library Center number}}]] | data31 = {{#if:{{{oclc|}}} |[https://www.worldcat.org/oclc/{{urlencode:{{{oclc}}}}} {{{oclc}}}]}} | label32 = {{longitem|[[Dewey Decimal Classification|Dewey Decimal]]}} | data32 = {{#invoke:Wikidata|getValue|P1036|{{{dewey|}}}}} | label33 = [[LCC (identifier)|{{abbr|LC&nbsp;Class|Library of Congress Classification}}]] | data33 = {{#invoke:Wikidata|getValue|P1149|{{{kongre|}}}}} | label34 = Berê&nbsp;de | data34 = {{#if:{{{berê_de|}}} |''{{{berê_de|}}}&nbsp;'' | {{#if:{{{berê_de_tîrnav|}}} |"{{{berê_de_tîrnav|}}}"}} }} | label35 = Paşê&nbsp;de | data35 = {{#if:{{{paşê_de|}}} |''{{{paşê_de|}}}&nbsp;'' | {{#if:{{{paşê_de_tîrnav|}}} |"{{{paşê_de_tîrnav|}}}"}} }} | label36 = {{longitem|Metnê orjînal}} | data36 = {{#if:{{both|{{{wikisource_xwemalî|}}}|{{{koda_ziman|}}}}} | {{#invoke:Infobox/utilities|interlang_wikisource_link_make|{{{koda_ziman|}}}|{{{wikisource_xwemalî|}}}|{{{sernavê_xwemalî|}}}|{{{nav|}}} }}<!-- -->{{main other|[[Kategorî:Gotarên ku girêdana Wikisource-a zimanê biyanî didin]]}} | {{#if:{{both|{{{url_xwemalî|}}}|{{{koda_ziman|}}}}} | {{lang |{{{koda_ziman|}}} | [{{{url_xwemalî|}}} {{if empty|{{{sernavê_xwemalî|}}}|{{{nav|}}}|{{PAGENAME}}}}]<!-- -->}} <!-- -->{{#if:{{{mêvandarê_url_xwemalî|}}} |li {{{mêvandarê_url_xwemalî|}}} |serhêl}} }} }} | label37 = {{#if:{{{wikisource_xwemalî|}}} |Werger |{{#if:{{{url_xwemalî|}}}|Werger|Metn}} }} | data37 = {{#if:{{{wikisource|}}} | ''[[s:{{{wikisource|}}}|{{if empty|{{{nav|}}}|{{PAGENAME}}}}]]'' li <!-- -->{{#if:{{{wikisource_xwemalî|}}} |Wikisource |[[Wikisource]]}}<!-- -->{{main other|[[Kategorî:Gotarên ku girêdana Wikisource didin]]}} | {{#if:{{{url|}}} | ''[{{{url|}}} {{if empty|{{{nav|}}}|{{PAGENAME}}}}]'' <!-- -->{{#if:{{{mêvandar|}}} |li {{{mêvandar|}}} |serhêl}} }} }} | label38 = Malper | data38 = {{if empty|{{{malper|}}}|{{{url_malperê|}}}}} | data60 = {{{modul|}}} | below = {{if empty|{{{not|}}}|{{{notên|}}}}} }}{{#if:{{{wêne|}}}||{{#ifeq:{{yesno|{{lc:{{if empty|{{{bergê_derxiste|}}}|no}}}}}}|yes | |{{main other|[[Kategorî:Pirtûkên bê berg]]}} }}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nenas bikar tînin|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Şablon:Agahîdank pirtûk]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | dengxwendin | nav | nivîskar | nivîskarên | xelat | xelatên | border | binwêne | kongre | welat | hunermendê_bergê | dewey | sernivîser | sernivîserên | dîroka_weşana_kurdî | dîroka_weşana_kurdî2 | bergê_derxiste | mêvandar | url | paşnav | pêşnav | cureyê_medyayê | modul | mêvandarê_url_xwemalî | url_xwemalî | wikisource_xwemalî | nocat_wdimage | not | notên | oclc | koda_ziman | rûpel | berê_de | berê_de_tîrnav | paşê_de | paşê_de_tîrnav | dîroka_weşanê | dîroka_weşanê2 | cih | weşandî | weşanxane | weşanxane2 | hejmara_weşanê | rêze | cihê_çîrokê | mijar | mijarên | sernavê_xwemalî | sernavê_xebatê | wergêr | wergêrên | wêneçêker | wêneçêkerên | malper | url_malperê | wikisource | wêne | mezinahiyawêne | binwêne2 | isbn | ISBN | isbn_not | ISBN_not | sernavê_îtalîk | ziman | pêşgotin | şêwe | cure | cureyên }}{{Wikidata image |1={{{wêne|}}} |2={{{nocat_wdimage|}}} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Şablon:Agahîdank pirtûk]] | cat = {{main other|Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin}} | dîroka_weşanê; dîroka_weşanê2 | cih; welat | binwêne; binwêne2 | sernivîserên; sernivîser | nivîskarên; nivîskar | wergêrên; wergêr | wêneçêkerên; wêneçêker | mijarên; mijar | cureyên; cure | dîroka_weşana_kurdî; dîroka_weşana_kurdî2 | xelatên; xelat | isbn; ISBN | isbn_not; ISBN_not | malper; url_malperê | not; notên }}<noinclude> {{Belgekirin}} </noinclude> r69nbrri1f22lbgjxy6tweo577bfsus 10 50259 2066034 1989946 2026-06-25T22:50:07Z Wikihez 39702 2066034 wikitext text/x-wiki {{Belgekirin/binrûpel}} {{kurte şablon|pirtûkdank}} {{Auto italic title}} {{Tracks Wikidata|P18|cat=No local image but image on Wikidata}} {{Uses Wikidata|P136|P577|P212|P856|P1036|P1104|P1149}} {{Lua|Modul:Infobox|Modul:Infobox/utilities|Modul:InfoboxImage|Modul:Check for unknown parameters|Modul:Lang|Modul:Wikidata|noprotcat=yes}} {{Uses TemplateStyles|Şablon: Agahîdank pirtûk/styles.css}} == Bikaranîn == {{Nimûneya parametreya agahîdankê |_template={{BASEPAGENAME}}{{\sandbox}} |_display=italics |sernavê_îtalîk=no |nav |wêne=Example-serious.jpg |alt |binwêne |sernivîser |nivîskar |dengxwendin |sernavê_xwemalî='''sernavê_xwemalî''' |koda_ziman=ia |sernavê_xebatê='''sernavê_xebatê''' |wergêr |wêneçêker |hunermendê_bergê |ziman |rêze |hejmara_weşanê |mijar |cure |cihê_çîrokê |weşandî |weşanxane |weşanxane2 |dîroka_weşanê |cih |dîroka_weşana_kurdî |cureyê_medyayê |rûpel |xelat |isbn=123456789X |oclc |dewey |kongre |berê_de='''berê_de''' |paşê_de='''paşê_de''' |wikisource_xwemalî=Wikisource:About |wikisource=Wikisource:About |not }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> {{Agahîdank pirtûk | sernavê_îtalîk = | nav = | wêne = | mezinahiyawêne = | border = | alt = | binwêne = | sernivîser = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | dengxwendin = | sernavê_xwemalî = | koda_ziman = | sernavê_xebatê = | wergêr = | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | hunermendê_bergê = | ziman = | rêze = | hejmara_weşanê = | mijar = | cure = | cihê_çîrokê = | weşanxane = | weşanxane2 = | dîroka_weşanê = | cih = | dîroka_weşana_kurdî = | weşandî = | cureyê_medyayê = | rûpel = | xelat = | isbn = | isbn_not = | oclc = | dewey = | kongre = | berê_de = | paşê_de = | wikisource_xwemalî = | wikisource = | not = | bergê_derxiste = | malper = | modul = }}</syntaxhighlight> == Mînak == {{Agahîdank pirtûk{{\sandbox}} | sernavê_îtalîk = erê | nav = Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê | wêne = | mezinahiyawêne = | border = | alt = | binwêne = | sernivîser = | nivîskar = [[Mehmed Uzun]] | dengxwendin = | sernavê_xwemalî = Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê | koda_ziman = ku | sernavê_xebatê = Aşk Gibi Aydınlık, Ölüm Gibi Karanlık | wergêr = [[Muhsin Kızılkaya]] ([[Tirkî]]), [[Selîm Temo]] ([[Tirkî]]) | wêneçêker = | hunermendê_bergê = [[Aslı Sezer]] | ziman = [[Kurdî]] (Kurmancî) | rêze = | hejmara_weşanê = | mijar = [[Dîroka Kurd]], koçberî, nasnameya neteweyî, evîn û mirin | cure = Roman | cihê_çîrokê = | weşanxane = [[Sel Yayıncılık]] | weşanxane2 = İthaki Yayınları | dîroka_weşanê = 1998 | cih = Swêd | dîroka_weşana_kurdî = 1998 | weşandî = | cureyê_medyayê = Çap (Bergê nerm) | rûpel = 384 | xelat = | isbn = 978-975-273-371-8 | isbn_not = | oclc = | dewey = | kongre = | berê_de = [[Dengbêjlerim]] (1998) | paşê_de = [[Hawara Dîcleyê]] (2003) | wikisource_xwemalî = | wikisource = | not = | bergê_derxiste = | malper = | modul = }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="margin:3.0em 0 0;padding-right:0;overflow:auto;"> {{Agahîdank pirtûk | sernavê_îtalîk = erê | nav = Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê | wêne = | mezinahiyawêne = | border = | alt = | binwêne = | sernivîser = | nivîskar = [[Mehmed Uzun]] | dengxwendin = | sernavê_xwemalî = Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê | koda_ziman = ku | sernavê_xebatê = Aşk Gibi Aydınlık, Ölüm Gibi Karanlık | wergêr = [[Muhsin Kızılkaya]] ([[Tirkî]]), [[Selîm Temo]] ([[Tirkî]]) | wêneçêker = | hunermendê_bergê = [[Aslı Sezer]] | ziman = [[Kurdî]] (Kurmancî) | rêze = | hejmara_weşanê = | mijar = [[Dîroka Kurd]], koçberî, nasnameya neteweyî, evîn û mirin | cure = Roman | cihê_çîrokê = | weşanxane = [[Sel Yayıncılık]] | weşanxane2 = İthaki Yayınları | dîroka_weşanê = 1998 | cih = Swêd | dîroka_weşana_kurdî = 1998 | weşandî = | cureyê_medyayê = Çap (Bergê nerm) | rûpel = 384 | xelat = | isbn = 978-975-273-371-8 | isbn_not = | oclc = | dewey = | kongre = | berê_de = [[Dengbêjlerim]] (1998) | paşê_de = [[Hawara Dîcleyê]] (2003) | wikisource_xwemalî = | wikisource = | not = | bergê_derxiste = | malper = | modul = }} </syntaxhighlight> {{clear}} == Parametre == ; nav: Navê pirtûk an jî sernav. ; wêne: Wêneyê pirtûka (berg an jî rûpel). Mînakê Bikaranîna: Mînak.jpg ; mezinahiyawêne: Nîşankirina ku Aliyê Bikarhêner Mezinîhiya wêne tê bikaranîn (Standart 220px). Lê ev li gorî [[WP:THUMBSIZE]] naye pêşniyazkirin. ; border: Sinorê wêneyê. ; alt: Nivîsa alternatîf a wêneyê. ; binwêne: Pêşniyaza wêneyê. ; sernivîser: Sernivîserê pirtûkê. ; nivîskar: Nivîskarê pirtûkê. ; dengxwendin: Dengxwînerê pirtûka dengî. ; sernavê_xwemalî: Sernavê zimanê orjînal. ; koda_ziman: Koda zimanê orjînal. ; sernavê_xebatê: Sernavê xebatê yê demkî. ; wergêr: Wergêrê pirtûkê. ; wêneçêker: Wêneçêkerê pirtûkê. ; hunermendê_bergê: Hunermendê bergê pirtûkê. ; ziman: Zimanê pirtûka orjînal. ; rêze: Rêzeya pirtûkê. ; hejmara_weşanê: Hejmara pirtûkê di rêzê. ; mijar: Mijarên pirtûkê. ; cure: Cureyê pirtûkê. ; cihê_çîrokê: Cihê bûyerên çîrokê. ; weşanxane: Weşanxaneya pirtûkê. ; weşanxane2: Weşanxaneya duyemîn. ; dîroka_weşanê: Dîroka weşana pirtûkê. ; cih: Cihê weşanê. ; dîroka_weşana_kurdî: Dîroka weşana Kurdî. ; weşandî: Agahiya weşana kurt. ; cureyê_medyayê: Cureyê medyaya pirtûkê. ; rûpel: Hejmara rûpelan. ; xelat: Xelatên pirtûkê. ; isbn: Hejmara nasnameyê (ISBN). ; isbn_not: Nîşeya ISBN-ê. ; oclc: Hejmara OCLC-yê. ; dewey: Rêzebendiya Dewey Decimal. ; kongre: Çîna Kongreya Pirtûkxaneyê. ; berê_de: Pirtûka berê di rêzê. ; paşê_de: Pirtûka paşê di rêzê. ; wikisource_xwemalî: Wikisource-a zimanê orjînal. ; wikisource: Girêdana Wikisource-ê. ; not: Nîşeya agahîdankê. ; bergê_derxiste: Ev şablon ger gotarê ku wêneyî pirtûkê tûne di [[Kategorî;Pirtûkên bê berg|Kategoriya bergê tune]] de zêde dike. ; malper: Malpera fermî. ; modul: Modulek zêde bike. == Mijarên têkildar == * {{ş|Infobox Weşan}} == Daneyên şablonê == {{Collapse top|[[Wikipedia:TemplateData|TemplateData]] belgekirin ku ji hêla [[Wikipedia:VisualEditor|VisualEditor]] û amûrên din ve tê bikaranîn}} {{TemplateData header|noheader=1}} <templatedata> { "description": "Tabloya bi forma yekgirtî ji bo pêşkêşkirina agahiyên li ser pirtûkan", "format": "{{_\n| _________________ = _\n}}\n", "params": { "nav": { "label": "Nav", "type": "string", "required": false, "description": "Sernavê pirtûkê", "default": "Navê rûpelê" }, "wêne": { "label": "Wêne", "type": "wiki-file-name", "required": false, "description": "Wêne (gava destûr hebe çapa 1emîn tercîh bike). Tenê navê pelê binivîse.", "suggested": true }, "nivîskar": { "label": "Nivîskar", "type": "string", "required": false, "description": "Nivîskar(ên) pirtûkê (heke gengaz be girêdana gotara wan were kirin).", "suggested": true, "aliases": [ "nivîskarên" ] }, "ziman": { "label": "Ziman", "type": "string", "required": false, "description": "Zimanê pirtûka orjînal. Navê zimanê tam binivîse (ne koda ziman).", "example": "Kurdî" }, "cure": { "label": "Cure(yên)", "type": "string", "required": false, "description": "Cureyê pirtûkê", "example": "Romana zanistî-fantastîk", "aliases": [ "cureyên" ] }, "weşandî": { "label": "Weşandî", "type": "string", "required": false, "description": "Bi forma hevgirtî: sal (weşanxane) (ziman, gava bi zimanekî biyanî hatibe nivîsîn)" }, "weşanxane": { "label": "Weşanxane", "type": "string", "required": false, "description": "Navê weşanxaneyê." }, "isbn": { "label": "ISBN", "type": "string", "description": "Format: \"1-234-56789-0\" (çapa 1emîn tercîh bike)", "aliases": [ "ISBN" ], "suggested": true, "example": "\"1-234-56789-0\" (10-hejmar) an \"978-1-234-56789-0\" (13-hejmar)" }, "bergê_derxiste": { "type": "string", "description": "\"erê\" heke wêne tune be û tu naxwazî ev gotar bikeve \"Category:Books with missing cover\"", "label": "Bergê derxiste?", "example": "erê" }, "rêze": { "label": "Rêze", "description": "Rêzeya ku pirtûk tê de ye", "type": "string" }, "mezinahiyawêne": { "label": "Mezinahiya wêneyê", "example": "200px", "type": "string" }, "binwêne": { "label": "Binwêne", "description": "Binwêneya wêneyê ya bikaranîn", "type": "content", "aliases": [ "binwêne2" ] }, "cureyê_medyayê": { "label": "Cureyê medyayê", "example": "Çap (xişt), Çap (pelur)", "type": "string" }, "dîroka_weşanê": { "label": "Dîroka weşanê", "description": "Dîroka weşana pirtûkê", "example": "2005", "type": "date", "suggested": true, "aliases": [ "dîroka_weşanê2" ] }, "cih": { "label": "Cihê weşanê", "type": "string", "required": false, "description": "Cihê weşana orjînal.", "aliases": [ "welat" ] }, "berê_de": { "label": "Berê de", "description": "Pirtûka berê di rêzê de", "type": "string" }, "paşê_de": { "label": "Paşê de", "description": "Pirtûka paşê di rêzê de", "type": "string" }, "italic title": { "label": "Sernav îtalîk?", "description": "Heke \"na\" were danîn, sernav qet nayê îtalîk kirin. Heke \"zorê\" were danîn, sernav her tim tê îtalîk kirin.", "example": "na", "type": "string", "suggestedvalues": [ "na", "zorê" ] }, "sernivîser": { "aliases": [ "sernivîserên" ], "label": "Sernivîser(ên)", "description": "Sernivîser(ên) pirtûkê. Tenê gava ew beşdara sereke ne bikar bîne (mîn. ferheng, ensîklopedî).", "example": "Hasan Aydın", "type": "content" }, "dengxwendin": { "label": "Dengxwendin ji aliyê", "description": "Kesê ku dengê pirtûka dengî xwendiye.", "example": "Zara", "type": "content" }, "sernavê_xwemalî": { "label": "Sernavê xwemalî", "description": "Sernavê orjînal ê pirtûkê, heke bi Kurdî nebe.", "example": "Les Misérables", "type": "content" }, "sernavê_xebatê": { "label": "Sernavê xebatê", "description": "Sernavê xebatê yê pirtûkê, heke ji sernavê weşandî cûda be.", "type": "content" }, "wergêr": { "aliases": [ "wergêrên" ], "label": "Wergêr(ên)", "description": "Kesê/kesên ku pirtûk wergerandine.", "type": "content" }, "wêneçêker": { "aliases": [ "wêneçêkerên" ], "label": "Wêneçêker(ên)", "description": "Kesê/kesên ku pirtûk xêz kirin, heke hebe.", "type": "content" }, "hunermendê_bergê": { "label": "Hunermendê bergê", "description": "Hunermendê bergê pirtûkê, heke hebe.", "type": "content" }, "hejmara_weşanê": { "label": "Hejmara weşanê", "description": "Hejmara weşanê ya pirtûkê di rêzê de", "type": "string" }, "mijar": { "aliases": [ "mijarên" ], "label": "Mijar(ên)", "description": "Mijarên ku pirtûk li ser e. Tenê ji bo pirtûkên ne-çîrok.", "example": "kîmya", "type": "content" }, "cihê_çîrokê": { "label": "Cihê çîrokê", "description": "Dem û/an cihê ku çîrok tê de derbas dibe", "type": "content" }, "weşanxane2": { "label": "Weşanxaneya duyemîn", "description": "Weşanxaneyek din a pirtûkê (ne ya sereke).", "type": "content" }, "rûpel": { "label": "Hejmara rûpelan" }, "xelat": { "aliases": [ "xelatên" ], "label": "Xelat(ên)" }, "isbn_not": { "aliases": [ "ISBN_not" ], "label": "Nîşeya ISBN", "description": "Nîşeyek li ser ISBN, mîn. ji kîjan çapê re ye." }, "dîroka_weşana_kurdî": { "label": "Dîroka weşana Kurdî", "description": "Dîroka yekem weşana Kurdî, heke çapa 1emîn bi zimanekî din be.", "aliases": [ "dîroka_weşana_kurdî2" ] }, "dewey": { "label": "Rêzebendiya Dewey Decimal" }, "kongre": { "label": "Çîna Kongreya Pirtûkxaneyê", "description": "Rêzebendiya pirtûkê di pergala LoC de" }, "paşnav": {}, "pêşnav": {}, "oclc": { "label": "Hejmara OCLC", "description": "Hejmara Worldcat a pirtûkê. Bi gelemperî yeka herî kêm ji çapa 1emîn were hilbijartin." }, "alt": { "label": "Nivîsa alternatîf a wêneyê", "description": "Nivîsa alternatîf ji bo wêneya agahîdankê" }, "border": {}, "koda_ziman": { "label": "Koda zimanê orjînal", "description": "Koda zimanê ji bo sernavê xwemalî yê pirtûkê" }, "berê_de_tîrnav": {}, "paşê_de_tîrnav": {}, "wikisource_xwemalî": {}, "url_xwemalî": {}, "mêvandarê_url_xwemalî": {}, "wikisource": {}, "url": {}, "mêvandar": {}, "malper": {}, "url_malperê": {}, "not": {}, "notên": {}, "nocat_wdimage": {}, "modul": {}, "pêşgotin": {}, "şêwe": {} }, "paramOrder": [ "nav", "wêne", "mezinahiyawêne", "binwêne", "alt", "nivîskar", "ziman", "cure", "weşandî", "weşanxane", "weşanxane2", "dîroka_weşanê", "bergê_derxiste", "rêze", "cureyê_medyayê", "berê_de", "paşê_de", "italic title", "sernivîser", "dengxwendin", "sernavê_xwemalî", "koda_ziman", "sernavê_xebatê", "wergêr", "wêneçêker", "hunermendê_bergê", "hejmara_weşanê", "mijar", "cihê_çîrokê", "cih", "dîroka_weşana_kurdî", "rûpel", "xelat", "isbn", "isbn_not", "oclc", "dewey", "kongre", "paşnav", "pêşnav", "border", "berê_de_tîrnav", "paşê_de_tîrnav", "wikisource", "wikisource_xwemalî", "url_xwemalî", "mêvandarê_url_xwemalî", "url", "mêvandar", "malper", "url_malperê", "not", "notên", "nocat_wdimage", "modul", "pêşgotin", "şêwe" ] } </templatedata> {{Collapse bottom}} <includeonly> [[Kategorî:Agahîdank|Pirtûk]] </includeonly> pxizi7tz3mvdbcueadgbk05i2rwgwr6 4 70679 2066055 2065888 2026-06-26T08:39:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên bikarhêneran hat rojanekirin 2066055 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Penaber49}} | 110586 |- | 2 | {{b|Avestaboy}} | 88344 |- | 3 | {{b|MikaelF}} | 85784 |- | 4 | {{b|Wikihez}} | 80699 |- | 5 | {{b|Ghybu}} | 57507 |- | 6 | {{b|Erdal Ronahi}} | 21894 |- | 7 | {{b|Gomada}} | 16454 |- | 8 | {{b|Xwedêda}} | 12200 |- | 9 | {{b|Kurê Acemî}} | 11917 |- | 10 | {{b|Sayit25}} | 9905 |- | 11 | {{b|Bablekan}} | 9690 |- | 12 | {{b|Luqman}} | 9281 |- | 13 | {{b|Mohajeer}} | 8746 |- | 14 | {{b|Mors maku}} | 7848 |- | 15 | {{b|Baran Agir}} | 7542 |- | 16 | {{b|Bangin}} | 7395 |- | 17 | {{b|Şêr}} | 7348 |- | 18 | {{b|GPinkerton}} | 6523 |- | 19 | {{b|Ramikurd}} | 6298 |- | 20 | {{b|Takabeg}} | 5720 |- | 21 | {{b|Ferrus}} | 5671 |- | 22 | {{b|Alkd}} | 4570 |- | 23 | {{b|Dilovan Gervan}} | 3949 |- | 24 | {{b|Biyolojiyabikurdi}} | 3671 |- | 25 | {{b|Kurdodino}} | 3563 |- | 26 | {{b|Baran Ruciyar}} | 3123 |- | 27 | {{b|Cyrus the virus}} | 2994 |- | 28 | {{b|Bikarhêner}} | 2573 |- | 29 | {{b|Ahmetbeg}} | 2464 |- | 30 | {{b|Têmavo}} | 2182 |- | 31 | {{b|Guherto}} | 1953 |- | 32 | {{b|Rasti}} | 1853 |- | 33 | {{b|Mehk63}} | 1758 |- | 34 | {{b|Diyako~kuwiki}} | 1725 |- | 35 | {{b|Cirano}} | 1689 |- | 36 | {{b|ئاسۆ}} | 1685 |- | 37 | {{b|Haco}} | 1654 |- | 38 | {{b|VikiAzad}} | 1635 |- | 39 | {{b|Bibliophile}} | 1464 |- | 40 | {{b|Cuneytewrares}} | 1458 |- | 41 | {{b|Purbo T}} | 1435 |- | 42 | {{b|QazîKurd}} | 1423 |- | 43 | {{b|Xani~kuwiki}} | 1420 |- | 44 | {{b|Merivan}} | 1333 |- | 45 | {{b|Klk737dldj636do377eki3737}} | 1328 |- | 46 | {{b|KurdoChali}} | 1325 |- | 47 | {{b|Ilamxan}} | 1179 |- | 48 | {{b|Xweka}} | 1078 |- | 49 | {{b|Jiju}} | 1045 |- | 50 | {{b|Aras-real}} | 966 |- | 51 | {{b|Calak}} | 947 |- | 52 | {{b|Dilo2121}} | 937 |- | 53 | {{b|Zanistvan}} | 876 |- | 54 | {{b|Zeki}} | 851 |- | 55 | {{b|Piling}} | 749 |- | 56 | {{b|Cyrus abdi}} | 734 |- | 57 | {{b|Makenzis}} | 733 |- | 58 | {{b|RewşenBaran}} | 689 |- | 59 | {{b|Thothr}} | 671 |- | 60 | {{b|KureCewlik81}} | 663 |- | 61 | {{b|RezanTovjin}} | 660 |- | 62 | {{b|Bûraẍ Derdilî}} | 633 |- | 63 | {{b|KurdîmHeval}} | 605 |- | 64 | {{b|Silêman}} | 596 |- | 65 | {{b|Hamid}} | 591 |- | 66 | {{b|Sebriko}} | 587 |- | 67 | {{b|PanchoS}} | 573 |- | 68 | {{b|Ehmedbeg}} | 561 |- | 69 | {{b|Alsace38}} | 552 |- | 70 | {{b|Reality006}} | 541 |- | 71 | {{b|Talizok}} | 538 |- | 72 | {{b|EmrahÖ}} | 521 |- | 73 | {{b|Webmaster}} | 520 |- | 74 | {{b|Baaqo92}} | 503 |- | 75 | {{b|Key Mîrza}} | 496 |- | 76 | {{b|Welat}} | 484 |- | 77 | {{b|Benyadem}} | 478 |- | 78 | {{b|Ternarius}} | 476 |- | 79 | {{b|Zêtkar}} | 466 |- | 80 | {{b|Ferhad y}} | 459 |- | 81 | {{b|Aza}} | 450 |- | 83 | {{b|Khoshhat}} | 437 |- | 82 | {{b|Wejevan}} | 437 |- | 84 | {{b|MIKAEELL}} | 425 |- | 85 | {{b|Pathoschild}} | 416 |- | 86 | {{b|PowerBUL}} | 410 |- | 87 | {{b|Kurdî27}} | 409 |- | 88 | {{b|Pill}} | 407 |- | 89 | {{b|Irecmehrbexs}} | 399 |- | 90 | {{b|Sakura emad}} | 397 |- | 91 | {{b|Cobar~kuwiki}} | 393 |- | 92 | {{b|Jiyanalpirani}} | 363 |- | 93 | {{b|E2m}} | 360 |- | 94 | {{b|Bohater~kuwiki}} | 323 |- | 95 | {{b|Mêzgir}} | 320 |- | 96 | {{b|Paraw}} | 312 |- | 98 | {{b|LA2}} | 302 |- | 97 | {{b|Derbaz}} | 302 |- | 99 | {{b|Rokarali}} | 300 |- | 100 | {{b|Nesimis}} | 297 |} rzttluzankprscrxajhl9tpd6kcxzhd 4 75842 2065921 2065296 2026-06-25T13:29:41Z MediaWiki message delivery 19403 /* Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki */ beşeke nû 2065921 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 5 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 çiriya paşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 kanûna paşîn 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 00:57, 26 nîsan 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 gulan 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|gotûbêj]])</bdi> 17:11, 23 hezîran 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 hezîran 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> 4kuh2asw8eg6ihi00xrmzw8kivizye5 2066049 2065921 2026-06-26T06:01:12Z Balyozbot 42414 Bot: 2 gotûbêj ji 90 rojan kevntir li [[Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv 5]] hatin arşîvkirin 2066049 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 5 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 00:57, 26 nîsan 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 gulan 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|gotûbêj]])</bdi> 17:11, 23 hezîran 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 hezîran 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> 5gwhb0yffgs8wzdqfq9m0nn0do3mylc 0 89371 2065918 2048517 2026-06-25T13:06:25Z Avestaboy 34898 /* Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan */ 2065918 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi [[Hêza super (şiyan)|hêzên sermirovî]] an alavên [[teknolojiya bilind]]yê, ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe Seduction of the Innocent nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 5ccw7tjcj0v0qkd1k8rbbryyo6tvxwt 2065919 2065918 2026-06-25T13:14:23Z Avestaboy 34898 /* Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan */ 2065919 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi [[Hêza super (şiyan)|hêzên sermirovî]] an alavên [[teknolojiya bilind]]yê, ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] qy5vmti0ajwk4yaq79qgb71rfi07wr3 2065922 2065919 2026-06-25T13:30:16Z Avestaboy 34898 /* Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan */ Rastnivîs 2065922 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi [[Hêza super (şiyan)|hêzên sermirovî]] an alavên [[teknolojiya bilind]]yê, ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zérîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] bd2cok894l04vk5v6ulbkyaw5q9l9nn 2065923 2065922 2026-06-25T13:30:32Z Avestaboy 34898 /* Serdema zérîn a xêzeromanên superlehengan */ Rastnivîs 2065923 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi [[Hêza super (şiyan)|hêzên sermirovî]] an alavên [[teknolojiya bilind]]yê, ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 3txirq5f9yddtnwh6pgvqdlco3igu4f 2065928 2065923 2026-06-25T14:11:30Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2065928 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên teknolojiya bilind mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 1ddk65g2ixfmofaj2xieq0n5wq1d2gy 2065929 2065928 2026-06-25T14:12:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2065929 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] g9i3xvnsjne3ruf04bdd8hcchliz0gk 2065931 2065929 2026-06-25T14:21:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2065931 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] gpyqxm6jgs2wmoqwirvtxmaik9hhx7p 2065933 2065931 2026-06-25T14:44:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2065933 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de Superman wekî yekem superleheng tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 054wnv6tsv67dsv3j4sd78x910d51wc 2065934 2065933 2026-06-25T14:47:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2065934 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de Superman wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 2fpfa11g2amje0fiauc02824052wste 2065935 2065934 2026-06-25T14:48:40Z Avestaboy 34898 /* Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) */ 2065935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de Superman wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] oxmu9xkotz0n709h0wu3y2yzomltj5r 2065936 2065935 2026-06-25T15:08:57Z Avestaboy 34898 /* Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan */ 2065936 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de Superman wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] dkbhbbvbltiq1nge7vk93corquj1lp8 2065937 2065936 2026-06-25T15:23:01Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065937 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de Superman wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] p0185manl7ssei01chgv5el8ynbkhos 2065938 2065937 2026-06-25T15:26:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2065938 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] qpkipu3b64bbufmqj40wplc650z2rxy 2065939 2065938 2026-06-25T15:58:03Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref>Gelek superleheng xwedî çîroka jêderê ne; di vê çîrokê de jêdera hêzên wan û sedemên têkoşîna wan a ji bo qenciyê tên nîşandan. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 91mqnys6rj0p8r1jw7v8bzqus8lfum0 2065940 2065939 2026-06-25T16:01:17Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065940 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref>Gelek superleheng xwedî çîroka jêderê ne; di vê çîrokê de jêdera hêzên wan û sedemên têkoşîna wan a ji bo qenciyê tên vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 4lpzk027yn36g2j616hwy7gyv7p9lg5 2065941 2065940 2026-06-25T16:13:06Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065941 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî (Batman, Iron Man), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref>guherînekê biyolojîkî (Spider-Man, Fantastic Four)<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 7bl6goo1k75mcf54x6sq04uefu8mlhg 2065942 2065941 2026-06-25T16:15:01Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065942 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] dc5z2gdt6xbdyxfdoiylywjcjsw1l7u 2065943 2065942 2026-06-25T16:24:36Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065943 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Ew dikarin hêzên xwe ji eslê xwe yê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî bigirin.Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] bxxxqipe2la9az1i2b453c6e67nizvw 2065944 2065943 2026-06-25T16:25:59Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065944 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê ww dikarin hêzên xwe ji eslê xwe yê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî bigirin.Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] bgn3imxzhio7gy735stpc22cfyyvrwq 2065945 2065944 2026-06-25T16:26:24Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065945 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê ew dikarin hêzên xwe ji eslê xwe yê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî bigirin.Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 3hok3w78a6joy3anw7ud3rfn27bij5k 2065947 2065945 2026-06-25T16:31:54Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065947 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] dv5six3rj3lncpofo3yqst7lkai9s13 2065972 2065947 2026-06-25T17:00:47Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] rz6yu1jljl1xsrrwlqusf53g45fqqx2 2065984 2065972 2026-06-25T17:30:21Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; mîna cihê birîndarbûnê yê Siegfried di Destana Nibelungen de.Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Siegfried Bernfeld|Siegfried]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] gt0aq704u6vw0qpeyfzxhcn2fd2yi41 2065985 2065984 2026-06-25T17:38:09Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065985 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 8yc74aqwmykqp58xood5q8gw5aztwlv 2065991 2065985 2026-06-25T18:58:16Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065991 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] jyyl9pavarnnvl66niaey457af9e1nf 2065992 2065991 2026-06-25T19:02:40Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065992 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 9urcmp8if35yloxzcs9rycecizrrqd7 2065993 2065992 2026-06-25T19:12:05Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2065993 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] c09q7knj28uswd8cxi8o8hfkrzar0wv 2066003 2065993 2026-06-25T20:10:42Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2066003 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[Cin|cinên]] wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] ruavvagpnr31il8plbcue8bixd2tmew 2066004 2066003 2026-06-25T20:12:00Z Avestaboy 34898 /* Bi giştî */ 2066004 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[Cin|cinên]] wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] ezibltyal532koi5lbmw2yyfd5w8f1p 2066005 2066004 2026-06-25T20:16:22Z Avestaboy 34898 /* Têkoşîna li dijî bedrikan */ 2066005 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[Cin|cinên]] wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] ccktjy1cau64enyigqpqt5v0yui2oyd 2066008 2066005 2026-06-25T20:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2066008 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] dmxze38t2v9607cll6esgzcrwnenb1w 2066009 2066008 2026-06-25T20:42:22Z Avestaboy 34898 /* Têkoşîna li dijî bedrikan */ 2066009 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] hb3k7sh4odjz1ru4zm6qw7rxou6r87x 2066012 2066009 2026-06-25T20:57:27Z Avestaboy 34898 /* Kostûm û navgîn */ 2066012 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre, wek mînak bi rêya rûpoşekê.<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran amûrên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin, (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 9ykwi7fpkl7va11prjwo79x3o6vqgq0 2066013 2066012 2026-06-25T21:00:02Z Avestaboy 34898 /* Kostûm û navgîn */ 2066013 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre, (wek mînak bi rêya [[Rûpoş|rûpoşekê]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran amûrên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin, (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] cd6qgvet5mihvd4x138w72pp1bmvog2 2066014 2066013 2026-06-25T21:02:44Z Avestaboy 34898 2066014 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û alavên alîkariyê === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre, (wek mînak bi rêya [[Rûpoş|rûpoşekê]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran amûrên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin, (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 00hlmnx7as3ie6zhkg34o7lktih887l 2066015 2066014 2026-06-25T21:05:01Z Avestaboy 34898 /* Kostûm û alavên alîkariyê */ 2066015 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û alavên alîkariyê === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre, (wek mînak bi rêya [[Rûpoş|rûpoşekê]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran alavên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin, (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] mu3ke0u3miif7zfxw7v11dr3srl2386 2066017 2066015 2026-06-25T21:06:07Z Avestaboy 34898 /* Kostûm û alavên alîkariyê */ 2066017 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û alavên alîkariyê === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre (wek mînak bi rêya [[Rûpoş|rûpoşekê]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran alavên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 5y3zd753e85amql8mtip2yd47li18y5 2066021 2066017 2026-06-25T21:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2066021 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û alavên alîkariyê === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre (wek mînak bi rêya [[rûpoş]]ekê).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran alavên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] b0gv9flhcttl0j4n535j5kzlb4dfe3c 2066053 2066021 2026-06-26T08:22:35Z Avestaboy 34898 /* Hevbendî */ 2066053 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û alavên alîkariyê === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre (wek mînak bi rêya [[rûpoş]]ekê).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran alavên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Gelek superleheng bi serê xwe çalak in, lê di dîroka xêzeçîrokan de komên superlehengan jî hatine avakirin. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four]], [[Justice League of America]] (bi kurtasî JLA) û Avengers in.Her wiha, hevalên alîkar an kesên herî nêzîk ên superlehengan jî girîng in. Ew di karên wan de piştgiriya lehengan dikin. Mînak, Batman xwedî hevalê alîkar [[Robin (xêzeçîrok)|Robin]] û çokarê xwe Alfred Pennyworth e. Gelek superlehengên mêr xwedî coteyareke ji mirovên asayî ne (wekî Lois Lane bo Superman, Joan Randall bo [[Captain Future]] an jî Jane bo [[Tarzan]]) .<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] c8filim6emy60jbat2kzye2cqtkf2cs 2066054 2066053 2026-06-26T08:26:29Z Avestaboy 34898 /* Hevbendî */ 2066054 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karakterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi saya hêzên sermirovî an alavên [[teknolojiya bilind]] mirovahiyê diparêze û li dijî xirabiyê têdikoşe.Bi gelemperî superleheng pir wêrek in û xwediyê karakterekî rûmetdar in. Ew pir caran nasnameya xwe ya rastîn vedişêrin, bi bernavkekê û di nav kostûmekî de xuya dibin. Di çîrokan de dijberên wan cinawir an kesên xirab in, lê ew li dijî karesatên xwezayî û candarên ji fezayê jî têdikoşin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem xêzeromanên superlehengan di salên 1930an de li Dewletên Yekbûyî hatin xêzkirin; di nav wan de [[Superman]] wekî superlehengê yekem tê pejirandin. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Superlehengê [[arketîp]], jiyana xwe bêşert û merc ji bo kesên din diixe xetereyê. Berevajî dijberên xwe, superleheng xwedî moralekî bilind e û tenê gava ku çare nemîne dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Bi gelemperî, superleheng hêzên xwe bi rêya teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]), <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînekê biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]])<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> an jî qezayekê di dema ceribandinekê de (Hulk, Flash) bi dest dixin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref> Lê hêzên wan dikarin ji eslê wan ê derveyî erdê (Superman) an jî ji efsûnê ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]) jî pêk bên. Bidestxistina superhêzan gelek caran dibe sedema guhertinên laşî, wekî di mînakên Hulk an Spider-Man de. Di nav van hêzan de gelek caran hêza sermirovî, firîn, hestên pêşketî an jî şiyana belavkirina wizeyê ya wek germî, ronahî an deng hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref>Taybetmendiyeke karakterîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e; (mîna cihê birîndarbûnê yê [[Sigurd]] di [[Destana Nibelungen]] de). <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> ​Mînakî, hêzên Superman di nêzîkî krîptonîta kesk de lawaz dibin û ji ber vê yekê ew dibe bêparastin. Hin superleheng ji vê şemayê derdikevin .<ref name="Stewart2022" /> Berevajî mînakên klasîk, ew carinan bê berpirsiyarî tevdigerin, bi eşkereyî lawaziyên xwe nîşan didin an jî şaşiyan dikin.<ref name="Stewart2022" /> Wek mînak, Wolverine pir caran hov û bêrehm e, Spider-Man kêmasiyên xwe yên mirovî eşkere dike û Hulk ji ber veguherînên xwe yên kontrolnekirî mirovên bêguneh jî dixe xetereyê. Ji hêla din ve, superlehengên din tenê ji bo destmizê dixebitin, wek mînak [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî cinên wek Hellboy, Spawn û Ghost Rider, an jî ew superdijberên berê ne, wekî Venom, Elektra an Catwoman. Ji van fîguran re bi gelemperî dijleheng tê gotin.Superlehengên din ên atîpîkî xwediyê eslekî tarî ne, wekî [[cin]]ên wek [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an jî ew superdijberên berê ne, wekî [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji van fîguran re bi gelemperî [[dijleheng]] tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Têkoşîna li dijî bedrikan === {{Gotara bingehîn|Bedrik}} Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û alavên alîkariyê === Taybetmendiyeke herî berbiçav a superlehengan kostûmekî taybet e. Ev kostûm wan dide naskirin û dikare nasnameya wan veşêre (wek mînak bi rêya [[rûpoş]]ekê).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Superlehengên wekî Batman û Spider-Man mînakên vê yekê ne. Pir caran alavên wan jî li gorî kostûmê tên sêwirandin (mîna kembera Batman an jî Batmobile).<ref name="Adler2018" /> Ne şert e ku ev kostûm her gav rengîn bin, lê bi gelemperî xwediyê nirxekî naskirinê yê bilind in.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Gelek superleheng bi serê xwe çalak in, lê di dîroka xêzeçîrokan de komên superlehengan jî hatine avakirin. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four]], [[Justice League of America]] (bi kurtasî JLA) û Avengers in. Her wiha, hevalên alîkar an kesên herî nêzîk ên superlehengan jî girîng in. Ew di karên wan de piştgiriya lehengan dikin. Mînak, Batman xwedî hevalê alîkar [[Robin (xêzeçîrok)|Robin]] û çokarê xwe Alfred Pennyworth e. Gelek superlehengên mêr xwedî coteyareke ji mirovên asayî ne (wekî Lois Lane bo Superman, Joan Randall bo [[Captain Future]] an jî Jane bo [[Tarzan]]).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Şîmşon]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zêrîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> ​Balkêş e ku di gelek kostûman de çevengên ala Amerîkayê hene; wek mînak rengên wê an stêrkên li ser wan.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe ''[[Seduction of the Innocent]]'' nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek dijlehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] g9ut2sdio3npwx5iiff5ochvljcpgto 0 90339 2066035 1986932 2026-06-25T23:01:54Z Forever30 43307 Madde bi giştî hate sererastkirin û nûvekirin. 2066035 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet_Hakki_Sucin.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|ceviriveotesi.org}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} == Biyografî == '''Mehmet Hakkı Suçin''' (j. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêr]]<nowiki/>ê edebî ye. Ew bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Suçin profesorê Beşa Perwedehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û di warên edebiyata erebî, lêkolînên wergerê, wergera edebî û hînkirina zimanê erebî wekî zimanekî biyanî de xebitîye. Ew bi taybetî bi wergerên xwe yên tirkî yên helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US}}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Cite web |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav=}}</ref> <nowiki>== Jiyana destpêkê û arasteya akademîk ==</nowiki> Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê|Zanîngeha Enqere]]<nowiki/>yê mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]<nowiki/>ê ya li [[Tirkiye]]<nowiki/>yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Cite web |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature}}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Cite web |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee}}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. <nowiki>== Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet ==</nowiki> Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385}}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385}}</ref> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385}}</ref> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet}}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US}}</ref> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Cite web |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi}}</ref> <nowiki>== Wergera edebî û pêşwazî ==</nowiki> Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq}}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=Turkish}}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar}}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683}}</ref> <nowiki>== Berhem ==</nowiki> Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı}}</ref> <nowiki>=== Pirtûk ===</nowiki> * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). <nowiki>=== Gotar û beşên pirtûkan ===</nowiki> * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. <nowiki>== Werger ==</nowiki> Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. <nowiki>=== Wergerên helbestê û antolojî ===</nowiki> * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). <nowiki>=== Wergerên roman û vegêranê ===</nowiki> * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambas''ı (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). <nowiki>=== Metnên fikrî, dînî û klasîk ===</nowiki> * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya Emrullah İşler ve hate wergerandin (2006). <nowiki>=== Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de ===</nowiki> * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). <nowiki>== Xelat ==</nowiki> * Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” (2024), ji aliyê Desteya Pirtûkê ya Şarceyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publishingperspectives.com/2024/11/sharjahs-2024-seventh-turjuman-and-other-awards/ |sernav=Sharjah's 2024 Turjuman Translation Honor and Other Awards |malper=Publishing Perspectives |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Anderson |pêşnav=Porter}}</ref> * Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî – Xelata Serkeftinê (2022), ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hta.qa/media-center/topic/170 |sernav=نتائج فرز ترشيحات الموسم الثامن 2022 لجائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |malper=hta.qa |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar |paşnav=https://hta.qa}}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2021), ji aliyê Dünya Kitap ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Dünya |tarîx=2022-08-04 |sernav=DÜNYA Kitap, “En İyiler”i seçti |url=https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |xebat=Dünya Gazetesi |ziman=tr-TR}}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2016), ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulleri-28197h.htm |sernav=2016 Yılının " Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Ödülleri |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> * Xelata TÜBİTAKê ji bo Weşana Zanistî ya Navneteweyî (2010), ji aliyê Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê ve, ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda-2/about/ |sernav=Mehmet Hakkı Suçin |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] * [https://ceviriveotesi.org/ Malper û Blog] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Profila Fermî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] 06i7tji207yfymu9ezk5yj7j1ndx6zx 2066036 2066035 2026-06-25T23:08:51Z Forever30 43307 2066036 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet_Hakki_Sucin.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|ceviriveotesi.org}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} == Biyografî == '''Mehmet Hakkı Suçin''' (j. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêr]]<nowiki/>ê edebî ye. Ew bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Suçin profesorê Beşa Perwedehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û di warên edebiyata erebî, lêkolînên wergerê, wergera edebî û hînkirina zimanê erebî wekî zimanekî biyanî de xebitîye. Ew bi taybetî bi wergerên xwe yên tirkî yên helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US}}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Cite web |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav=}}</ref> == Jiyana destpêkê û arasteya akademîk == Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê|Zanîngeha Enqere]]<nowiki/>yê mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]<nowiki/>ê ya li [[Tirkiye]]<nowiki/>yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Cite web |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature}}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Cite web |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee}}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. == Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet == Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385}}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385}}</ref> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385}}</ref> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet}}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25}}</ref> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US}}</ref> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Cite web |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi}}</ref> == Wergera edebî û pêşwazî == Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq}}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr}}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=Turkish}}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar}}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683}}</ref> == Berhem == Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı}}</ref> === Pirtûk === * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). === Gotar û beşên pirtûkan === * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. == Werger == Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. === Wergerên helbestê û antolojî === * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). === Wergerên roman û vegêranê === * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambas''ı (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). === Metnên fikrî, dînî û klasîk === * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya Emrullah İşler ve hate wergerandin (2006). === Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de === * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). == Xelat == * Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” (2024), ji aliyê Desteya Pirtûkê ya Şarceyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publishingperspectives.com/2024/11/sharjahs-2024-seventh-turjuman-and-other-awards/ |sernav=Sharjah's 2024 Turjuman Translation Honor and Other Awards |malper=Publishing Perspectives |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Anderson |pêşnav=Porter}}</ref> * Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî – Xelata Serkeftinê (2022), ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hta.qa/media-center/topic/170 |sernav=نتائج فرز ترشيحات الموسم الثامن 2022 لجائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |malper=hta.qa |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar |paşnav=https://hta.qa}}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2021), ji aliyê Dünya Kitap ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Dünya |tarîx=2022-08-04 |sernav=DÜNYA Kitap, “En İyiler”i seçti |url=https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |xebat=Dünya Gazetesi |ziman=tr-TR}}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2016), ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulleri-28197h.htm |sernav=2016 Yılının " Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Ödülleri |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> * Xelata TÜBİTAKê ji bo Weşana Zanistî ya Navneteweyî (2010), ji aliyê Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê ve, ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda-2/about/ |sernav=Mehmet Hakkı Suçin |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] * [https://ceviriveotesi.org/ Malper û Blog] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Profila Fermî] {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] 3ubjji4hkvixamle0nyz3ftjtkhjqtn 2066037 2066036 2026-06-25T23:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, --<nowiki/>, Binê standard kir, Lînk paqij kir, Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2066037 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet_Hakki_Sucin.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|ceviriveotesi.org}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} == Biyografî == '''Mehmet Hakkı Suçin''' (j. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêrê]] edebî ye. Ew bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Suçin profesorê Beşa Perwedehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û di warên edebiyata erebî, lêkolînên wergerê, wergera edebî û hînkirina zimanê erebî wekî zimanekî biyanî de xebitîye. Ew bi taybetî bi wergerên xwe yên tirkî yên helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav= }}</ref> == Jiyana destpêkê û arasteya akademîk == Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê]] mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]ê ya li [[Tirkiye]]yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref name=":1"/> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref name=":2"/> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature }}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref name=":1"/> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee }}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref name=":1"/> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. == Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet == Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref name="Suçin2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385 }}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref name="Suçin2025"/> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref name="Suçin2025"/> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet }}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref name=":4"/> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref name=":0"/> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi }}</ref> == Wergera edebî û pêşwazî == Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref name=":1"/> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq }}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683 }}</ref> == Berhem == Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı }}</ref> === Pirtûk === * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). === Gotar û beşên pirtûkan === * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. == Werger == Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. === Wergerên helbestê û antolojî === * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). === Wergerên roman û vegêranê === * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambas''ı (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). === Metnên fikrî, dînî û klasîk === * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya Emrullah İşler ve hate wergerandin (2006). === Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de === * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). == Xelat == * Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” (2024), ji aliyê Desteya Pirtûkê ya Şarceyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publishingperspectives.com/2024/11/sharjahs-2024-seventh-turjuman-and-other-awards/ |sernav=Sharjah's 2024 Turjuman Translation Honor and Other Awards |malper=Publishing Perspectives |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Anderson |pêşnav=Porter }}</ref> * Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî – Xelata Serkeftinê (2022), ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hta.qa/media-center/topic/170 |sernav=نتائج فرز ترشيحات الموسم الثامن 2022 لجائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |malper=hta.qa |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar |paşnav=https://hta.qa }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2021), ji aliyê Dünya Kitap ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Dünya |tarîx=2022-08-04 |sernav=DÜNYA Kitap, “En İyiler”i seçti |url=https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |xebat=Dünya Gazetesi |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2016), ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulleri-28197h.htm |sernav=2016 Yılının " Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Ödülleri |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata TÜBİTAKê ji bo Weşana Zanistî ya Navneteweyî (2010), ji aliyê Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê ve, ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda-2/about/ |sernav=Mehmet Hakkı Suçin |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] * [https://ceviriveotesi.org/ Malper û Blog] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Profila Fermî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] r155x7hasbrxtp81j7enyrqi04h167e 2066038 2066037 2026-06-25T23:46:01Z Forever30 43307 Rastnivîs, çavkanî û şêwaza gotarê hatin sererastkirin. 2066038 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet_Hakki_Sucin.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|ceviriveotesi.org}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} == Biyografî == '''Mehmet Hakkı Suçin''' (j. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêrê]] edebî ye. Ew profesorê Beşa Perwerdehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Di nav nivîskar û helbestvanên ku wergerandine de helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav=Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN “Şeyh HAMED Çeviri ve Uluslararası Etkileşim Başarı Ödülü”ne Layık Görüldü }}</ref> == Jiyana destpêkê û arasteya akademîk == Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê]] mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]ê ya li [[Tirkiye]]yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref name=":1"/> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref name=":2"/> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature }}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref name=":1"/> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee }}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref name=":1"/> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. == Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet == Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref name="Suçin2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385 }}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref name="Suçin2025"/> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref name="Suçin2025"/> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet }}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref name=":4"/> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref name=":0"/> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi }}</ref> == Wergera edebî û pêşwazî == Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref name=":1"/> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq }}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683 }}</ref> == Berhem == Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı }}</ref> === Pirtûk === * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). === Gotar û beşên pirtûkan === * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. == Werger == Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. === Wergerên helbestê û antolojî === * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). === Wergerên roman û vegêranê === * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambas''ı (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). === Metnên fikrî, dînî û klasîk === * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya [[Emrullah İşler]] ve hate wergerandin (2006). === Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de === * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). == Xelat == * Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” (2024), ji aliyê Desteya Pirtûkê ya Şarceyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publishingperspectives.com/2024/11/sharjahs-2024-seventh-turjuman-and-other-awards/ |sernav=Sharjah's 2024 Turjuman Translation Honor and Other Awards |malper=Publishing Perspectives |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Anderson |pêşnav=Porter }}</ref> * Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî – Xelata Serkeftinê (2022), ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hta.qa/media-center/topic/170 |sernav=نتائج فرز ترشيحات الموسم الثامن 2022 لجائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |malper=hta.qa |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2021), ji aliyê Dünya Kitap ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Dünya |tarîx=2022-08-04 |sernav=DÜNYA Kitap, “En İyiler”i seçti |url=https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |xebat=Dünya Gazetesi |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2016), ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulleri-28197h.htm |sernav=2016 Yılının " Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Ödülleri |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata TÜBİTAKê ji bo Weşana Zanistî ya Navneteweyî (2010), ji aliyê Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê ve, ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda-2/about/ |sernav=Mehmet Hakkı Suçin |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] * [https://ceviriveotesi.org/ Malper û Blog] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Profila Fermî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Akademîsyenên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wergêrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erebnas]] [[Kategorî:Zimannasên Tirkiyeyê]] lj2d7b8kzwtxnxvdf25sdj5v1x39ejl 2066039 2066038 2026-06-26T00:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir.) 2066039 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet_Hakki_Sucin.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|ceviriveotesi.org}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} == Biyografî == '''Mehmet Hakkı Suçin''' (j. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêrê]] edebî ye. Ew profesorê Beşa Perwerdehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Di nav nivîskar û helbestvanên ku wergerandine de helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav=Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN “Şeyh HAMED Çeviri ve Uluslararası Etkileşim Başarı Ödülü”ne Layık Görüldü }}</ref> == Jiyana destpêkê û arasteya akademîk == Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê]] mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]ê ya li [[Tirkiye]]yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref name=":1"/> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref name=":2"/> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature }}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref name=":1"/> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee }}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref name=":1"/> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. == Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet == Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref name="Suçin2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385 }}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref name="Suçin2025"/> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref name="Suçin2025"/> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet }}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref name=":4"/> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref name=":0"/> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi }}</ref> == Wergera edebî û pêşwazî == Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref name=":1"/> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq }}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683 }}</ref> == Berhem == Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı }}</ref> === Pirtûk === * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). === Gotar û beşên pirtûkan === * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. == Werger == Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. === Wergerên helbestê û antolojî === * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). === Wergerên roman û vegêranê === * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambas''ı (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). === Metnên fikrî, dînî û klasîk === * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya [[Emrullah İşler]] ve hate wergerandin (2006). === Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de === * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). == Xelat == * Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” (2024), ji aliyê Desteya Pirtûkê ya Şarceyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publishingperspectives.com/2024/11/sharjahs-2024-seventh-turjuman-and-other-awards/ |sernav=Sharjah's 2024 Turjuman Translation Honor and Other Awards |malper=Publishing Perspectives |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Anderson |pêşnav=Porter }}</ref> * Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî – Xelata Serkeftinê (2022), ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hta.qa/media-center/topic/170 |sernav=نتائج فرز ترشيحات الموسم الثامن 2022 لجائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |malper=hta.qa |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2021), ji aliyê Dünya Kitap ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Dünya |tarîx=2022-08-04 |sernav=DÜNYA Kitap, “En İyiler”i seçti |url=https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |xebat=Dünya Gazetesi |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2016), ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulleri-28197h.htm |sernav=2016 Yılının " Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Ödülleri |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata TÜBİTAKê ji bo Weşana Zanistî ya Navneteweyî (2010), ji aliyê Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê ve, ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda-2/about/ |sernav=Mehmet Hakkı Suçin |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] * [https://ceviriveotesi.org/ Malper û Blog] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Profila Fermî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akademîsyenên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erebnas]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wergêrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Zimannasên Tirkiyeyê]] 01kmk2zlhcoxyx9zdyk1nac30mnn0pl 2066047 2066039 2026-06-26T05:36:25Z Wikihez 39702 2066047 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = | bernav = | wêne = Mehmet_Hakki_Sucin.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = 1970 | cihê_jidayikbûnê = Qulp, Îdir | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = Tirkiye | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = | malper = {{URL|ceviriveotesi.org}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Mehmet Hakkı Suçin''' (jdb. 1970, [[Qulp, Îdir|Qulp]], [[Îdir]]) [[nivîskar]], [[zimannas]], [[Erebnasî|erebnas]], akademîsyen û [[Werger|wergêrê]] edebî ye. Ew profesorê Beşa Perwerdehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Di nav nivîskar û helbestvanên ku wergerandine de helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, [[Îbn Tufeyl]], El-Mutenebbî, [[Cibran Xelîl Cibran]], Adonîs, [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]], Nizar Qebanî, [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]], Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://arablit.org/2020/07/28/mehmet-hakki-sucin-on-translating-mahmoud-darwish-into-turkish/ |sernav=Mehmet Hakki Suçin on Translating Mahmoud Darwish into Turkish |malper=ARABLIT & ARABLIT QUARTERLY |tarîx=2020-07-28 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US }}</ref> Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' ''(Tawqu’l-Hamama),'' Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Üniversitesi |pêşnav=Gazi |sernav=Dünyanın En Prestijli Çeviri Ödüllerinden THE TURJUMAN TRANSLATION AWARD Öğretim Üyemiz Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN’e Verildi |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/299221/dunyanin-en-prestijli-ceviri-odullerinden-the-turjuman-translation-award-ogretim-uyemiz-prof-dr-mehmet-hakki-sucin-e-verildi |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gef.gazi.edu.tr/view/news/291660/prof-dr-mehmet-hakki-sucin-seyh-hamed-ceviri-ve-uluslararasi-etkilesim-basari-odulu-ne-layik-goru |sernav=Prof. Dr. Mehmet Hakkı SUÇİN “Şeyh HAMED Çeviri ve Uluslararası Etkileşim Başarı Ödülü”ne Layık Görüldü }}</ref> == Jiyana destpêkê û arasteya akademîk == Suçin di sala 1993an de ji Beşa Ziman û Edebiyata Erebî ya [[Zanîngeha Enqereyê]] mezûn bû. Xwendina master û doktorayê li Zanîngeha Gazî qedand. Ew li Balyozxaneya [[Kuweyt]]ê ya li [[Tirkiye]]yê de wek wergêr xebitî (1993-1998). Teza wî ya masterê li ser çîrokên kurt ên nivîskarê misrî Yehya Heqî bû; teza wî ya doktorayê jî li ser nêzîkatiyên teorîk û sepanî yên wergera di navbera zimanên erebî û tirkî de rawestiyabû.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda/about/ |sernav=Biography |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Karîyera akademîk == Suçin ji dawiya salên 1990an ve li Zanîngeha Gazî ya Enqereyê ders daye û di sala 2017an de bû profesorê tam. Xebata wî ya akademîk bi taybetî li ser wergera edebî, edebiyata erebî, veguhestina edebî ya navçandî û hînkirina zimanê erebî disekine.<ref name=":1"/> Di sala 2006an de, li Navenda Werger û Lêkolînên Navçandî ya Zanîngeha Manchesterê wekî lêkolînerê mêvan xebitî.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://orcid.org/0000-0003-4433-7468 |sernav=ORCID |malper=orcid.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Suçin wekî endam di nav tîma ku belgefîlma nîv-dramatîk a bi navê "Baskên Zêrîn: Çîrokek Wêrekiyê" çêkir de cih girt, ji hêla [[Saziya Radyo û Televizyonê ya Tirkiyeyê]] (TRT) ve hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/altinkanatlar.html |sernav=TRT - Bora Akarsel |malper=www.kameraarkasi.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di destpêka salên 2010an de, wî li Tirkiyeyê serokatiya komîsyona amadekirina bernameyên hînkirina zimanê erebî yên li ser bingeha Çarçoveya Hevpar a Ewropayê ji bo Zimanan - CEFRê kir.<ref name=":2"/> Ew di sala 2014an de endamê jûrîya Xelata Navneteweyî ya Romanê Erebî bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=1063 |sernav=Banipal Magazine of Arabic Literature }}</ref> û paşê jî di pêvajoyên nirxandin û şêwirmendiyê yên Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî de cih girt.<ref name=":1"/> Herwiha ew endamê Komîteya Zanistî ya Xelata Pirtûkê ya Şêx Zayid e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zayedaward.ae/en/about-the-awards/scientific-committee |sernav=Scientific Committee }}</ref> Ji sala 2012an vir ve, Suçin li Tirkiyeyê û li derveyî welêt atolyeyên wergera edebî li dar xistiye; ev atolyeyên wî bi taybetî li ser wergera edebî ya erebî–tirkî û wergera helbestê disekinin.<ref name=":1"/> Xebatên wî yên akademîk û edebî bi taybetî li ser veguhestina helbesta erebî ya klasîk û nûjen bo çanda edebî ya tirkî rawestiyane. == Nêzîkatiya wergerê û helbestiyet == Suçin di wergera helbestê de bi têgeha “helbestiyet”ê (tirkî: ''şiiriyet'') tê girêdan. Wî ev têgeh wekî têgeheke çetrî pêşniyar kiriye ku aliyên estetîk, hestî û kontekstî yên veguhestina helbestê di navbera zimanan de digire nav xwe. Li gorî Suçin, wergera helbestê ne tenê ji hevberiya zimanî pêk tê; di heman demê de ji nû-avakirina wêne, rîtim, dengvedana hestî û paşxaneya çandî di zimanê armanc de jî pêk tê.<ref name="Suçin2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-06-20 |sernav=Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve “Şiiriyet”: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 |kovar=Istanbul Journal of Arabic Studies |ziman=tr |cild=8 |hejmar=1 |rr=95–136 |doi=10.51802/istanbuljas.1667250 |issn=2651-5385 }}</ref> Suçin di lêkolîna xwe ya sala 2025an de, bi navê “[https://dergipark.org.tr/en/pub/istanbuljas/article/1667250 Strategic Choices and ‘Poeticity’ in Poetry Translation]”, ku di ''Istanbul Journal of Arabic Studies''ê de hate weşandin, helbestiyetê bi çend hêmanan pênase kir. Di nav van hêmanan de hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk hene. Lêkolînê wergerên Soneta 66 a [[William Shakespeare|Shakespeare]] û Mu‘allaqeya Imru’ al-Qays di çarçoveya helbestiyetê de nirxand.<ref name="Suçin2025"/> Suçin wergera helbestê wekî sentezek ji şîroveya analîtîk û nû-nivîsîna afirîner pênase dike. Ew wergêr wekî “helbestvanê siya”, şîrovekarê çandî û nivîskarê afirîner dibîne ku ezmûna helbestî ji bo xwînerê zimanê armanc ji nû ve ava dike.<ref name="Suçin2025"/> Têgeha helbestiyetê paşê di lêkolînên li ser zîrekiya çêkirî, estetîka edebî û wergera helbestê de jî hate nîqaşkirin. Lêkolîneke Gürkan Dağbaşı û Murat Özcan têkiliya di navbera zîrekiya çêkirî û helbestiyetê de di wergera edebî de lêkolîn kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Suçin |pêşnav=Mehmet Hakkı |tarîx=2025-01-01 |sernav=Gürkan Dağbaşı - Murat Özcan / Yapay Zekâ ve Şiiriyet |url=https://www.academia.edu/146183280/G%C3%BCrkan_Da%C4%9Fba%C5%9F%C4%B1_Murat_%C3%96zcan_Yapay_Zek%C3%A2_ve_%C5%9Eiiriyet |kovar=Yapay Zekâ ve Şiiriyet }}</ref> Ev têgeh herwiha di lêkolînên asta mezûniyetê yên li ser wergera helbesta erebî de jî hate bikaranîn. Tezeke masterê ya sala 2025an, ku li Zanîngeha Gazî hate qedandin û bi navê ''An Analysis of Mehmet Hakkı Suçin’s Translation of al-Mutanabbī within the Framework of the Poeticity Model'' bû, Modela Helbestiyetê ya Suçin wekî çarçoveya bingehîn a analîtîk ji bo nirxandina wergerên helbesta erebî ya klasîk bi kar anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Yüksek Öğretim Kurulu |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Tezê helbestiyet bi şeş hêmanên analîtîk pênase kir: hevsengiya naverokê, dem–cih–kevneşopî, hest û aheng, nirxa ragihandinê, hestiyariya helbestî û hevsengiya zimanî–estetîk.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi |malper=tez.yok.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref> Di encamê de hate gotin ku ev model ji bo lêkolînên wergera helbestê “amûreke analîtîk a resen û fonksiyonel” peyda dike.<ref name=":4"/> Suçin di hevpeyvîneke bi ''ArabLit''ê re bal kişand ser girîngiya parastina dengê helbestî, rîtim û tundiya hestî di wergerê de.<ref name=":0"/> Nirxandin û nîqaşên edebî yên li ser wergerên wî yên helbesta erebî ya klasîk xebata wî bi zimanê helbestî û nû-avakirina estetîk a metna çavkanî di tirkî de ve girîng nirxandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp |sernav=Ulusal Tez Merkezi }}</ref> == Wergera edebî û pêşwazî == Wergerên Suçin hem edebiyata erebî ya klasîk hem jî ya nûjen digirin nav xwe. Wî berhemên helbestvanên Mu‘allaqatê yên beriya Îslamê, Îbn Hezm, El-Mutenebbî, Mehmûd Derwêş, Adonîs, Nizar Qebanî, Mihemed Bennis, Xessan Kenefanî, Necîb Mehfûz, Adaniya Şiblî û Cibran Xelîl Cibran, ligel nivîskar û helbestvanên din, wergerandine.<ref name=":1"/> Wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' (Tawqa’l-Hamama) di sala 2024an de Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Raporên ku di dema Pêşangeha Navneteweyî ya Pirtûkê ya Şarceyê de hatin weşandin, xelatê wekî naskirina alîkariya vê wergerê ji bo danûstandina edebî ya navçandî û belavkirina mîrata edebiyata erebî di tirkî de binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/education/bodour-al-qasimi-honours-winners-of-sibf-awards-1.104602178 |sernav=Bodour Al Qasimi honours winners of SIBF Awards |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=Ahmed |pêşnav=Ashfaq }}</ref> Wergera wî ya ''El-Mu‘allaqat''ê, bi navê ''Yedi Askı Şiirleri'', di hilbijartina ''Hürriyet Kitap Sanat''ê ya pirtûkên edebî yên herî baş ên sala 2020an de cih girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/2020nin-en-iyi-kitaplari-edebiyat-41697816 |sernav=2020'nin en iyi 50 kitabı: Edebiyat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2020-12-25 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Wergerên tirkî yên Suçin ji helbesta erebî, hem li Tirkiyeyê hem jî li cîhana erebî, di rexneyên edebî û nirxandinên çandî de hatin nîqaşkirin. Rexneyeke Suat Baran wergerên wî wekî alîkariyeke girîng ji bo pêşwaziya edebiyata erebî di tirkî de binav kir û bal kişand ser hewldana wan ji bo parastina muzîkalîte û tundiya helbestî ya metnên resen.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.k24kitap.org/zamaninin-otesinde-bir-arap-sairi-el-mutenebbi-4877 |sernav=Zamanının ötesinde bir Arap şairi: el-Mütenebbi |malper=K24 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr }}</ref> Helbestvan û rexnegirê lubnanî Abdo Wazen wergerên Suçin yên El-Mutenebbî wekî hewldanek ji bo veguhestina cîhana hestî û hestiyariya helbestî ya helbestvan bo xwînerên tirkî binav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independentarabia.com/node/577151/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%B5%D9%88%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |sernav=المستشرق صوتشين: وجدانيات المتنبي تعبر آداب العالم |malper=اندبندنت عربية |tarîx=2024-05-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> Rexneyeke din a Esat Ayyıldız nêzîkatiya wergerê ya Suçin wekî têkildayîna hişmendiya akademîk bi hestiyariya helbestî pênase kir û destnîşan kir ku ev werger bûne sedem ku têkiliya xwînerên tirkî bi helbesta erebî ya klasîk firehtir bibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayyıldız |pêşnav=Esat |tarîx=2025-06-30 |sernav=el-Mütenebbi’nin Şiirleri Estetik Bir Çeviriyle Türkçede |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/ausbd/article/1539588 |kovar=Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |ziman=tr |cild=25 |hejmar=2 |rr=421–425 |doi=10.18037/ausbd.1539588 |issn=2667-8683 }}</ref> == Berhem == Hin ji weşanên wî yên sereke ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin |sernav=Mehmet Hakkı Suçin - Gazi University |malper=gazi.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en |paşnav=suçin |pêşnav=mehmet hakkı }}</ref> === Pirtûk === * ''Öteki Dilde Var Olmak: Arapça Çeviriye Yaklaşımlar'' (Di Zimanekî Din de Hebûn: Nêzîkatiyên li ser Wergera Erebî, 2013). * ''Dünden Bugüne Arapçaya Çevirinin Serüveni'' (Serpêhatiya Wergerê bo Zimanê Erebî ji Doh heta Îro, 2012). * ''Haber Çevirisi: Türkçe-Arapça / Arapça-Türkçe'' (Wergera Nûçeyan: Tirkî-Erebî / Erebî-Tirkî, 2014). * ''Aktif Arapça'' (Erebiya Aktîf, 2008). === Gotar û beşên pirtûkan === * “Şiir Çevirisinde Stratejik Seçimler ve ‘Şiiriyet’: Shakespeare ve İmru’ul-Kays Çevirilerinin Değerlendirilmesi” (''Hilbijartinên Stratejîk û ‘Helbestiyet’ di'' ''Wergera Helbestê de: Nirxandina Wergerên Shakespeare û Imru’ al-Qays''), ''Istanbul Journal of Arabic Studies'' 8, no. 1 (2025): 95–136. * “İtticāhāt al-Şi'r al-Arabī min el-Diwan ilā 'Asr al-Internet” (''Ji Dîwanê heta Serdema Dîjîtal: Nerînek li Ser Kevneşopiya Dewlemend a Helbestê li'' ''Tirkiyeyê''), ''Al Majalla'' (2024). * “The Influence of Nâzım Hikmet on Arab Poetry”, di nav ''Turkish Literature as World Literature'' de, ed. Burcu Alkan û Çimen Günay-Erkol (2021). * “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast”, ''Australian Journal of Linguistics'' 30, no. 2 (2010): 209–226. == Werger == Suçin ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen berhemên curbicur wergerandine; di nav wan de helbest, roman û vegêran, metnên fikrî û antolojî hene. === Wergerên helbestê û antolojî === * ''Ermiş'' (Pêxember), [[Cibran Xelîl Cibran]] (2016; wergera nû di 2026an de hate weşandin). * ''İnsanın Şarkısı – Seçilmiş Şiirler'' (Strana Mirov: Helbestên Hilbijartî), El-Mutenebbî (2024). * ''Kudüs'ün Kapısında Kelimeler – Seçilmiş Şiirler'' (Peyv li Ber Deriyê Qudsê: Helbestên Hilbijartî), Necwan Derwêş (2023). * ''Yedi Askı Şiirleri (Muallakalar)'' (Heft Mu‘allaqa, 2020). * ''Badem Çiçekleri Gibi yahut Daha Ötesi'' (Wek Kulîlkên Bademê an Jî Wêdetir), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2020). * ''İşte Budur Benim Adım'' (Va Ev e Navê Min), Adonîs (2020). * ''Midilli'ye Açılan Tekne'' (Keştiya ku Ber bi Lesbosê ve Diçe), Nûrî el-Cerrâh (2019). * ''İçimden Göçenler – Seçilmiş Şiirler'' (Yên ku ji Hundirê Min Koç Kirin: Helbestên Hilbijartî), Melek Mustefa (2019). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Nizar Qebanî (2017). * ''Belli Belirsiz Şeyler Anısına'' (Ji Bo Bîranîna Tiştên Tarî-Ronî), Adonîs (2017). * ''Atı Neden Yalnız Bıraktın'' (Te Çima Hesp Tenê Hişt?), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2017). * ''Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum'' (Ez Naxwazim Ev Helbest Biqede), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2016). * ''Mural'' (Mural), [[Mahmûd Derwêş|Mehmûd Derwêş]] (2015). * ''Maddenin Haritalarında İlerleyen Şehvet'' (Şehwata ku di Nexşeyên Maddeyê de Pêş Dikeve), Adonîs (2015). * ''Aşkın Kitabı'' (Pirtûka Evînê), Mihemed Bennis (2015). * ''Gülün Gölgesi Yok'' (Sîya Gulê Tune ye: Helbestên Hilbijartî), Xulûd el-Muallâ (2014). * ''Benim Adıma Bir Gökyüzü'' (Ezmanek bi Navê Min), Ehmed el-Şehawî (2014). === Wergerên roman û vegêranê === * ''Mumyanın Uyanışı – Antik Mısır Hikâyeleri'' (Şiyarbûna Mûmyayê: Çîrokên Misra Kevin), [[Nacîb Mahfûz|Necîb Mehfûz]] (2024). * ''Güneşteki Adamlar'' (Mêrên di Rojê de), Xessan Kenefanî (2023). * ''Hayy bin Yakzan'' (Hayy ibn Yaqzân), Îbn Tufeyl (2021). * ''Küçük Bir Ayrıntı'' (Hûrguliyeke Biçûk), Adaniya Şiblî (2021). * ''Güvercin Gerdanlığı'' (Gerdana Kevokan), Îbn Hezm (2018). * ''Umm Hâşim’in Lambas''ı (Çiraya Umm Hâşimê), Yahya Hekkî (1998). === Metnên fikrî, dînî û klasîk === * ''Putlar Kitabı'' (Pirtûka Pûtan), Hişâm ibn el-Kelbî (2023). * ''Kitap, Hitap, Hakikat'' (Pirtûk, Xitab, Rastî), Adonîs (2022). * ''Şiir Şiir Ayetler – Amme Cüzü Çevirisi'' (Ayet bi Ayet Wek Helbest: Wergera Cuz’a Amme, 2015). * ''Arap-İslam Kültüründe Yenilikçi Yaklaşımlar'' (Nêzîkatiyên Nûjen di Çanda Erebî-Îslamî de), Emîn el-Xûlî; bi hevkarîya [[Emrullah İşler]] ve hate wergerandin (2006). === Ziman û edebiyata tirkî di wergera erebî de === * ''Mukhtārāt min Shiʿr Yunus Emre'' (Helbestên Hilbijartî), Yunus Emre (2022). * ''Mukhtārāt min Dīwān al-Ḥikmah'' (Helbestên Hilbijartî ji Dîwana Hikmetê), Ehmed Yesevî (2017). * ''Alfiyya min al-Adab al-Turkī: Tārīkh Mūjaz'' (Hezar Sal ji Edebiyata Tirkî: Dîrokeke Kurt), Talat Sait Halman (2014). * ''Qawāʿid al-Lugha al-Turkiyya li Ghayr al-Nāṭiqīn Bihā'' (Rêzimana Zimanê Tirkî ji Bo Erebîaxêvanan), ji berhema Mehmet Hengirmen hate adapte kirin (2003). == Xelat == * Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” (2024), ji aliyê Desteya Pirtûkê ya Şarceyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Îbn Hezm ''Güvercin Gerdanlığı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publishingperspectives.com/2024/11/sharjahs-2024-seventh-turjuman-and-other-awards/ |sernav=Sharjah's 2024 Turjuman Translation Honor and Other Awards |malper=Publishing Perspectives |tarîx=2024-11-07 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en-US |paşnav=Anderson |pêşnav=Porter }}</ref> * Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî – Xelata Serkeftinê (2022), ji bo tevkariyên wî yên giştî di warê wergerê û têgihiştina navçandî de hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hta.qa/media-center/topic/170 |sernav=نتائج فرز ترشيحات الموسم الثامن 2022 لجائزة الشيخ حمد للترجمة والتفاهم الدولي |malper=hta.qa |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=ar }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2021), ji aliyê Dünya Kitap ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Adaniya Şiblî ''Küçük Bir Ayrıntı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Dünya |tarîx=2022-08-04 |sernav=DÜNYA Kitap, “En İyiler”i seçti |url=https://www.dunya.com/dunya-kitap/dunya-kitap-en-iyileri-secti-haberi-654399 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |xebat=Dünya Gazetesi |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata Pirtûka Wergerandî ya Herî Baş (2016), ji aliyê Yekîtiya Nivîskarên Tirkiyeyê ve, ji bo wergera wî ya tirkî ya berhema Nizar Qebanî ''Aşkın Kitabı'' hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tyb.org.tr/2016-yilinin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulleri-28197h.htm |sernav=2016 Yılının " Yazar, Fikir Adamı ve Sanatçıları" Ödülleri |malper=Türkiye Yazarlar Birliği |tarîx=2017-01-01 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> * Xelata TÜBİTAKê ji bo Weşana Zanistî ya Navneteweyî (2010), ji aliyê Encûmena Lêkolînên Zanistî û Teknolojîk a Tirkiyeyê ve, ji bo gotara “Turkish and Arabic Reduplications in Contrast” ku di ''Australian Journal of Linguistics''ê de hatibû weşandin, hate dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceviriveotesi.org/hakkinda-2/about/ |sernav=Mehmet Hakkı Suçin |malper=Mehmet Hakkı Suçin |tarîx=2020-07-12 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr-TR }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://gazi.academia.edu/MehmetHakkiSucin Profîla Academia.com] * [https://ceviriveotesi.org/ Malper û Blog] * [https://avesis.gazi.edu.tr/mhsucin/ Profila Fermî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akademîsyenên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erebnas]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Wergerandin]] [[Kategorî:Wergêrên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî]] [[Kategorî:Zimannasên Tirkiyeyê]] az2epwpwiuajkpu0a6ax4n2g8zyxq65 4 95623 2066029 1898757 2026-06-25T22:16:35Z Wikihez 39702 /* Çêkirin */ 2066029 wikitext text/x-wiki == Format == * Di navê şablonê de hûr yan gir ferq nake. {{ş|Agahîdank nivîskar}} û {{ş|agahîdank nivîskar}} wekhev tê hesibandin. ** Ji bo beralîkirinên şablonê [[WP:AutoWikiBrowser/Template_redirects|Template redirects]] bi kar bîne. === Mînak === * Format: <nowiki><code>{{AWB rename template parameter|navê şablonê|parametreyê kevn|parametreyê nû}}</code></nowiki> === Çêkirin === <!-- niha naxebite Hûn dikarin [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/deprecate-params.js]] bi kar bînin ji bo derxistina bernavên parametreyan ji TemplateDataya şablonekê. --> [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json]] tê çêkirin daku agahiyên vê rûpelê bi amûrên din karibin werin bikaranîn. == [[Şablon:Agahîdank erdhej|Agahîdank erdhej]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|title|sernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|imagecaption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image alt|alt}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map|nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map_size|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image name|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|koord|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|coord|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|location|cih}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map2|nexşe2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|wêneyê_nexşeyê2|nexşe2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp|wext}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|pre-1900|berî-1990an}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-A|wext-A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|tags|etîket}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-B|wext-B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-C|wext-C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-D|wext-D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-E|wext-E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event|bûyera_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-A|bûyera_A_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-A-isc|bûyera_A_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-B|bûyera_B_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-B-isc|bûyera_B_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-C|bûyera_C_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-C-isc|bûyera_C_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-D|bûyera_D_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-D-isc|bûyera_D_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-E|bûyera_E_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-E-isc|bûyera_E_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date|dîrok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-A|dîrok_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-B|dîrok_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-C|dîrok_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-D|dîrok_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-E|dîrok_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time|saet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-A|saet_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-B|saet_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-C|saet_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-D|saet_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-E|saet_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|duration|mawe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude|mezinahî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-A|mezinahî_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-B|mezinahî_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-C|mezinahî_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-D|mezinahî_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-E|mezinahî_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth|kûrahî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-A|kûrahî_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-B|kûrahî_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-C|kûrahî_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-D|kûrahî_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-E|kûrahî_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|fault|şikestek}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|type|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|affected|welatên_bandorkirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|countries affected|welatên_bandorkirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|damages|xisar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|damage|xisar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|intensity|tundî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|tsunami|tsunamî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|landslide|hezaz}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|aftershocks|paşhej}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|casualties|qurbanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|maxmagnitude|mezinahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|events|encam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|embedded|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|misc|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|citations|çavkanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|related|têkildar}}</code> == [[Şablon:Agahîdank êrîşa sivîlan|Agahîdank êrîşa sivîlan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|title|sernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|partof|parçeyekî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|wêne mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|image_upright|wêne_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|wêne binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map|nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_size|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|nexşe mezinahî|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_upright|nexşe_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|nexşe binnivîs|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|nexşe sernûçe|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|subheader|binsernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|suppressfields|wdneyîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|fetchwikidata|wdbîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|location|cih}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|cîh|cih}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|time|dem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|time-begin|dema_destpêkirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|destpêka dem|dema_destpêkirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|time-end|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dawiya dem|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|timezone|saet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|demjimêr|saet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|target|hedef}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|armanc|hedef}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|type|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|weapon|çek}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|weapons|çek}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|fatalities|kuştî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|injuries|birîndar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|brîndar|birîndar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|victims|qurbanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|victim|qurbanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perpetrators|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perps|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perpetrator|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perp|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|sûcdar|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|assailants|êrîşkar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|assailant|êrîşkar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|numparts|hj_beşdaran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|numpart|hj_beşdaran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|hejmara beşdaran|hj_beşdaran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dfens|parêzvan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dfen|parêzvan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|motive|sedem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|inquiries|lêpirsîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|inquiry|lêpirsîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|coroners|fermanberê_kelişînê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|coroner|fermanberê_kelişînê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|fermanberê kelişînê|fermanberê_kelişînê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|accused|hj_bertawan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|gilîdar|hj_bertawan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|convicted|hj_sizakirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|cezaxwar|hj_sizakirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|verdict|biryara_dadgehê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|biryara dadgehê|biryara_dadgehê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|darazxwarin|mehkûmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|convictions|mehkûmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|charges|îtham}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|gilîname|îtham}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|litigation|doza_medenî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dozxwazî|doza_medenî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|judge|hakîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|notes|not}}</code> == [[Şablon:Agahîdank gund|Agahîdank gund]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Nav|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|official_name|navê_resmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navê fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|other_name|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navê din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|cure|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|settlement_type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|wargeh|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gund|gund}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_skyline|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|wêneyê_asoyê|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Wêne|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Wêne firehî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Wêne sernav|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_flag|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_size|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_border|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_alt|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_link|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_seal|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_size|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_alt|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_type|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_link|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_shield|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|shield_size|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|shield_alt|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|shield_link|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_blank_emblem|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_size|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_alt|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_type|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_link|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_map|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_narrow|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nexşeya_cihan|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_caption|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_caption_notsmall|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_alt|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_mapsize|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nc_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_image|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_overlay|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_label_position|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_label|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_outside|reptiye_liderve}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etymology|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nicknames|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nickname_link|lînka_bernavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|motto|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mottoes|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|motto_link|lînka_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|anthem|sirûd}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|anthem_link|lînka_sirûdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_map1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mapsize1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_alt1|alt_nexşe1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_caption1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coordinates_footnotes|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|grid_name|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coor_pinpoint|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coor_type|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Welat|welat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_type|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_cure|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_name|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_nav|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_type1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_cure1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Parêzgeh|parêzgeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Şaristan|şaristan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Bexş|bexş}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navçe|navçe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Nahiye|nahiye}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gundistan|gundistan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_type2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_name2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|extinct_title|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|extinct_date|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|founder|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|named_for|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat_type|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etîketa_navenda_îdarî|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navenda_îdarî|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat1_type|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etîketa_navenda_îdarî1|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navenda_îdarî1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat2_type|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etîketa_navenda_îdarî2|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navenda_îdarî2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Hejmara mezran|hejmara_mezrayan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre1|mezra1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre2|mezra2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre3|mezra3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre4|mezra4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre5|mezra5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre6|mezra6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre7|mezra7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|parts_type|etîketa_qisman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|parts|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|parts_style|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_type|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_footnotes|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|governing_body|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_party|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank1_title|etîketa_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank1|agahiya_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank2_title|etîketa_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank2|agahiya_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank3_title|etîketa_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank3|agahiya_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank4_title|etîketa_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank4|agahiya_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank5_title|etîketa_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank5|agahiya_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank6_title|etîketa_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank6|agahiya_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|total_type|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_footnotes|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|unit_pref|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|dunam_link|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|rûerd|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Rûerd|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_sq_mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_sq_mi|qada_erdî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_percent|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_sq_mi|qada_avî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_footnotes|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_sq_mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_footnotes|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_sq_mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_footnotes|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_sq_mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_title|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_sq_mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_title|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_sq_mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rank|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_note|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|length_km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|length_mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|width_km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|width_mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|dimensions_footnotes|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_link|lînka_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_footnotes|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_point|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|bilindahî|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Bilindayî|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_ft|bilindahî_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_point|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_rank|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_point|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_rank|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_as_of|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gelhe sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|temamiya_nifûsê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_total|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gelhe|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_rank|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_urban|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_rural|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_footnotes|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gelhe çavkanî|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_note|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_est|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pop_est_as_of|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pop_est_footnotes|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|berbelavî|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Berbelavî|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_rank|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_urban_km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_urban_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_urban_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_rural_km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_rural_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_rural_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_metro_km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_metro_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_metro_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Hejmara_Mêran|hejmara_mêran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank1_km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank1_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Hejmara_Jinan|hejmara_jinan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank2_km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank2_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_demonym|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_demonyms|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navê nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Eşîr|eşîr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_footnotes|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title2|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info2|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title3|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info3|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title4|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info4|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title5|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info5|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title6|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info6|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title7|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info7|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title8|1etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info8|1agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title9|1etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info9|1agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title10|1etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info10|1agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics_type2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_footnotes|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title1|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info1|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title3|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info3|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title4|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info4|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title5|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info5|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title6|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info6|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title7|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info7|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title8|2etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info8|2agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title9|2etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info9|2agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title10|2etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info10|2agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone_link|lînka_demê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone1|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone1_location|cihê_demê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset1_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone1_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone2_location|cihê_demê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone2_DST|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset2_DST|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone3|dem3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone3_location|cihê_demê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset3|hejmara_utc3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone3_DST|dem3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset3_DST|hejmara_utc3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone4|dem4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone4_location|cihê_demê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset4|hejmara_utc4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone4_DST|dem4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset4_DST|hejmara_utc4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone5|dem5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone5_location|cihê_demê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset5|hejmara_utc5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone5_DST|dem5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset5_DST|hejmara_utc5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal_code_type|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal_code|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Koda postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal2_code_type|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal2_code|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_code_type|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_code|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_codes|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Koda telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|iso_code|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|koda_isoyê|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|registration_plate_type|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|registration_plate|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code1_name|etîketa_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code1_info|agahiya_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code2_name|etîketa_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code2_info|agahiya_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Dûrahiya parêzgehê|dûrahiya_parêzgehê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Dûrahiya navçeyê|dûrahiya_navçeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_name_sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_name|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_info_sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_info|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_name_sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_name|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_info_sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_info|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_name_sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_name|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_info_sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_info|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_name_sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_name|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_info_sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_info|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_name_sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_name|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_info_sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_info|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_name_sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_name|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_info_sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_info|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_name_sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_info_sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_name_sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_info_sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_name_sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_info_sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_name_sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_info_sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_name_sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_info_sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_name_sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_info_sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_name_sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_info_sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank7_name_sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank7_info_sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|website|websîte}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_nav1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_name1|navê_binebeşê1}}</code> == [[Şablon:Agahîdank hunermend|Agahîdank hunermend]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Background|paşbingeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|background|paşbingeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Landscape|bergeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|landscape|bergeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_upright|image_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_capt|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_alt|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|alias|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Alias|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|origin|jêder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Origin|jêder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|genre|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Genre|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|occupations|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|instrument|amûr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|instruments|amûr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Instrument|amûr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|yearsactive|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Label|etîket}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|label|etîket}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|associated_acts|çalakiyên_têkildar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Associated_acts|çalakiyên_têkildar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|url|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Current_members|endamên_niha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|current_members|endamên_niha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|past_members|endamên_berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|former_members|endamên_berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|module2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|module3|modul3}}</code> == [[Şablon:Agahîdank mirov|Agahîdank mirov]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ad|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|isim|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|Ad|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kendi_dilinde_adı|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|Resim|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|resim|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|başlık|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|altyazı|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|Resim başlığı|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|title|sernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birthname|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum_adı|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum_tarihi|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğumtarihi|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum tarihi|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum_yeri|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|baptised|imadkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|baptized|imadkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|disappeared_date|roja_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kaybolma_tarihi|roja_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|disappeared_place|cihê_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kaybolma_yeri|cihê_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|disappeared_status|rewşa_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kaybolma_durumu|rewşa_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ölüm_tarihi|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ölüm_yeri|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ölüm_sebebi|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|body_discovered|vedîtina_bedenê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|bedeninin_bulunuşu|vedîtina_bedenê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|burial_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|yattığı_yer|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|anıtlar|abîde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|monuments|abîde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|vatandaşlık|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|other names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|othername|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|alias|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|meslek|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|etkin_yılları|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|organization|rêxistin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|organisation|rêxistin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|organizasyon|rêxistin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|height|bejn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|television|televîzyon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|party|partî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|movement|tevger}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|religion|dîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal_charges|gilîname}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal charge|gilîname}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal_penalty|ceza}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal penalty|ceza}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal_status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|judicial_status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|judicial status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|spouses|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|partners|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|domestic_partner|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|parents|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|relations|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module3|modul3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc3|modul3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module4|modul4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc4|modul4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module5|modul5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc5|modul5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module6|modul6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc6|modul6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature_size|mezinahiya_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature_alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|homepage|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|url|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|siglum|cisn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|eğitim|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|employer|karder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|işveren|karder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|agent|ajans}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|child|embed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|credits|xebat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|label_name|xebat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|works|xebat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|style|stîl}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|nationality|esil}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|milliyet|esil}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|era|serdem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|dönem|serdem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|term|dewr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|net_worth|sermiyana_net}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|predecessor|berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|successor|paşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|yattığı_yerin_koordinatları|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_aramiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|office|meqam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|opponents|dijber}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|boards|endamên_desteyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|mother|dê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|father|bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|family|malbat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|abovestyle|awayê_ser}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|influences|bandorbar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|influenced|bandorker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|landscape|landscape_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|resting_place|cihê_aramiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|notable_works|xebatên_navdar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|pronunciation|bilêvkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|known_for|sedema_navdarbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|known for|sedema_navdarbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|known|sedema_navdarbûnê}}</code> == [[Şablon:Agahîdank model|Agahîdank model]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|rengê_porê|rengê_por}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|image_upright|image_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|alias|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|known_for|tê_nasîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|television|televîzyon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|yearsactive|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|relations|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|height|bejn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|hair_colour|rengê_por}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|hair_color|rengê_por}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eyecolour|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eye_colour|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eyecolor|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eye_color|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|agency|ajans}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|agencies|ajans}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|manager|menajer}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|module|modul}}</code> == [[Şablon:Agahîdank navçe|Agahîdank navçe]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Nav|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|official_name|navê_resmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Navê_fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|other_name|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Navê_din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|settlement_type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_skyline|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|wêneyê_asoyê|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Wêne|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Wêne_firehî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Wêne_sernav|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_flag|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_size|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_border|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_alt|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_link|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_seal|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_size|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_alt|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_type|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_link|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_shield|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|shield_size|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|shield_alt|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|shield_link|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_blank_emblem|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_size|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_alt|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_type|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_link|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_map|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Nexşe|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mezinahiya_xerîteyê|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Nexşe_sernav|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_narrow|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nexşeya_cihan|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_caption|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_caption_notsmall|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_alt|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_mapsize|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|xerîteya_topografî|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nc_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_image|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_overlay|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_label_position|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_label|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Serbajar|serbajar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_outside|reptiye_liderve}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|etymology|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nicknames|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nickname_link|lînka_bernavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|motto|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mottoes|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|motto_link|lînka_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|anthem|sirûd}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|anthem_link|lînka_sirûdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_map1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mapsize1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_alt1|alt_nexşe1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_caption1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coordinates_footnotes|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|grid_name|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coor_pinpoint|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coor_type|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Welat|welat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Parêzgeh|parêzgeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type7|etîketa_binebeşê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name7|navê_binebeşê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|extinct_title|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|extinct_date|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|founder|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|named_for|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat1_type|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat2_type|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|parts_type|etîketa_qisman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|parts|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|parts_style|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_type|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_footnotes|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|governing_body|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Şaredar|şaredar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_party|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Qeymeqam|qeymeqam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_nahiyan|hejmara_nahiyeyan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_bajarokan|hejmara_bajarokan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_taxan|hejmara_taxan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_gundan|hejmara_gundan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_mezran|hejmara_mezrayan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_blank1_title|etîketa_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_blank1|agahiya_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|total_type|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Rûerd_navçe|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_footnotes|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rank|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_sq_mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_sq_mi|qada_erdî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_percent|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_sq_mi|qada_avî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|unit_pref|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|dunam_link|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_footnotes|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_sq_mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_footnotes|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_sq_mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_footnotes|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_sq_mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_title|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_sq_mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Rûerd_serbajar|qada_serbajarê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|length_km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|length_mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|width_km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|width_mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|dimensions_footnotes|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_link|lînka_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_footnotes|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_point|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Bilindayî_serbajar|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_ft|bilindahî_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_point|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_rank|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_point|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_rank|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|temamiya_nifûsê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_total|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_navçeyê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_as_of|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_navçeyê_sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_footnotes|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_navçeyê_çavkanî|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_rank|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Berbelavî_navçe|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_rank|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_note|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_est|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pop_est_as_of|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pop_est_footnotes|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_urban|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_bajaran|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_urban_km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_urban_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_urban_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_rural|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_gundan|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_rural_km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_rural_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_rural_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhe_serbajar|nifûsa_serbajarê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_serbajarê_sal|sala_nifûsa_serbajarê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_serbajarê_çavkanî|çavkaniyên_nifûsa_serbajarê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_blank1_title|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_blank1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_blank1_footnotes|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_blank1_km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_blank1_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_metro_km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_metro_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_metro_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_demonym|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_demonyms|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics_type1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_footnotes|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title2|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info2|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title3|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info3|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title4|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info4|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title5|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info5|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title6|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info6|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title7|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info7|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title8|1etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info8|1agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title9|1etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info9|1agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title10|1etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info10|1agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics_type2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_footnotes|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title1|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info1|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title3|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info3|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title4|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info4|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title5|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info5|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title6|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info6|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title7|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info7|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title8|2etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info8|2agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title9|2etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info9|2agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title10|2etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info10|2agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone_link|lînka_demê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone1|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone1_location|cihê_demê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset1_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone1_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone2_location|cihê_demê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone2_DST|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset2_DST|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone3|dem3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone3_location|cihê_demê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset3|hejmara_utc3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone3_DST|dem3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset3_DST|hejmara_utc3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone4|dem4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone4_location|cihê_demê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset4|hejmara_utc4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone4_DST|dem4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset4_DST|hejmara_utc4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone5|dem5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone5_location|cihê_demê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset5|hejmara_utc5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone5_DST|dem5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset5_DST|hejmara_utc5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal_code_type|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal_code|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Koda_postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal2_code_type|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal2_code|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_code_type|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_code|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_codes|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Koda_telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|iso_code|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|koda_isoyê|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|registration_plate_type|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|registration_plate|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code1_name|etîketa_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code1_info|agahiya_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code2_name|etîketa_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code2_info|agahiya_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_name_sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_name|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_info_sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_info|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_name_sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_name|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_info_sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_info|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_name_sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_name|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_info_sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_info|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_name_sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_name|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_info_sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_info|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_name_sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_name|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_info_sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_info|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_name_sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_name|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_info_sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_info|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_name_sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_name|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_info_sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_info|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_name_sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_name|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_info_sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_info|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_name_sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_info_sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_name_sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_info_sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_name_sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_info_sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_name_sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_info_sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_name_sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_info_sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_name_sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_info_sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_name_sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_info_sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_name_sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_info_sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|website|websîte}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|module|modul}}</code> == [[Şablon:Agahîdank nivîskar|Agahîdank nivîskar]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|image size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birthname|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|ölüm_tarihi|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|ölüm_yeri|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|vatandaşlık|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|other names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|othername|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|alias|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|meslek|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|etkin_yılları|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|movement|tevger}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|spouses|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|parents|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|relations|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|misc|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature_size|mezinahiya_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature_alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|homepage|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|url|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|eğitim|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|child|embed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|milliyet|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|period|serdem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|yattığı_yerin_koordinatları|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|mother|dê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|father|bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|influences|bandorbar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|influenced|bandorker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|landscape|landscape_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|notable_works|berhem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|notable_work|berhem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|language|ziman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|subject|mijar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|partners|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|domestic_partner|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|genre|şêwe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|genres|şêwe}}</code> == [[Şablon:Agahîdank wargeh/wîkîdane|Agahîdank wargeh/wîkîdane]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rastî|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rastî ziman|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wargeh|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê aso|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêne mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêne binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêne sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê ala|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê nîşan|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê mertal|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê dirûşma vala|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|ala mezinahî|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sînorkirina ala|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa ala|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara ala|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşan mezinahî|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa nîşan|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê nîşan|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara nîşan|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|mertal mezinahî|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa mertal|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara mertal|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dirûşma vala mezinahî|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa dirûşma vala|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê dirûşma vala|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara dirûşma vala|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê nexşe|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|zoom|mapframe-zoom}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe mezinahî|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe binnivîs|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê teng|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê binnivîs|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê mezinahî|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina bilindahî|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina wêneyê|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina rûgirtin|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina etîketa hêl|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina etîket|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|etîmolojî|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bernavk|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wergera_dirûşmê|tercimeya_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wergera dirûşmê|tercimeya_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê nexşe1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe mezinahî1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe binnivîs1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koord serderzî|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê koord|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên koordînat|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê deravê|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|deravê hêl|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|Beşa îdarî|beşa_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|damezrandin|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê nemayî|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema nemayî|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bi navê|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|etîketa_navenda_îdarî|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|Paytext|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navenda_îdarî|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê rûniştek1|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûniştek1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayî beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|beş|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê hikumetê|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|komîteya kargêriyê|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|partiya rêber|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên hikumetê|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê giştî|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|girêdana dunam|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|pêşbendika yekbûn|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|ji sedî rûerd av|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd bajarvanî|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd gundewarî|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd metro|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd rêzandin|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rûerd vala1|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rûerd vala2|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşeyên rûerd|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dirêjahî km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dirêjahî mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|firehî km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|firehî mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên mezinahî|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên bilindahî|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|xala bilindahî|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên herî bilindahî|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|xala herî bilindahî|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|herî bilindahî m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|herî bilindahî ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|herî bilindahî rêz|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî nizmtir rêz|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên bilindahî nizmtir|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|xala bilindahî nizmtir|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî nizmtir m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî nizmtir ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe_sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sala_gelheyê|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe rêz|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşeyên gelhe|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe texmînkirin|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe texmînkirin sal|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe texmînkirin|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn sq/mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn rêz|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe bajarvanî|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe bajarvanî|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn bajarvanî km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn bajarvanî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe gundewarî|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe gundewarî|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn gundewarî km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn gundewarî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nifûsa metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên nifûsa metro|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûna metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn metro sq/mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê nifûsa vala1|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên nifûsa vala1|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala1 km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala1 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nifûsa vala1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nifûsa vala2|nifûs_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro sq/mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî sq/mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî sq/mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd sq/mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 sq/mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê nifûsa vala2|etîketa_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên nifûsa vala2|çavkaniyên_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala2 km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala2 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 sq mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê_niştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê niştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|Navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê demografîk1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên demografîk1|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav1 demografîk1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi1 demografîk1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav2 demografîk1|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi2 demografîk1|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav3 demografîk1|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi3 demografîk1|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav4 demografîk1|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi4 demografîk1|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav5 demografîk1|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi5 demografîk1|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav6 demografîk1|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi6 demografîk1|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav7 demografîk1|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi7 demografîk1|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê demografîk2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên demografîk2|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav1 demografîk2|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi1 demografîk2|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav2 demografîk2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi2 demografîk2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav3 demografîk2|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi3 demografîk2|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav4 demografîk2|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi4 demografîk2|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav5 demografîk2|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi5 demografîk2|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav6 demografîk2|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi6 demografîk2|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav7 demografîk2|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi7 demografîk2|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|saet|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|demjimêr|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî1 DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset1 DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî2 DH|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset2 DH|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê koda postayê|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koda postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê koda postayê2|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koda postayê2|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê koda telefonê|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koda telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|pergala agahiyên navnîşana dîjîtal|geocode}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|iso kod|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê nîşana erebeyê|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşana erebeyê|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala1 sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala1 sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala2 sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala2|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala2 sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala2|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala3 sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala3|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala3 sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala3|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala4 sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala4|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala4 sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala4|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala5 sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala5|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala5 sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala5|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala6 sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala6|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala6 sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala6|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala7 sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala7|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala7 sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala7|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala1 sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala1 sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala2 sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala2 sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala3 sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala3 sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala4 sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala4 sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala5 sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala5 sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala6 sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala6 sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala7 sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala7 sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema avabûnê|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî|bilindahî_m}}</code> == [[Şablon:Agahîdank wargeh|Agahîdank wargeh]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|official_name|navê_resmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rastî|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rastî ziman|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|other_name|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|settlement_type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cure|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wargeh|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_skyline|wêneyê_asoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê aso|wêneyê_asoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne_mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne_binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne_sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_flag|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê ala|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_size|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|ala mezinahî|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_border|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sinora_alayê|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sînorkirina ala|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_alt|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_link|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara ala|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_seal|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê nîşan|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_size|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşan mezinahî|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_alt|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|binnivîsa nîşan|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_type|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê nîşan|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_link|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara nîşan|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_shield|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rismê_mertal|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê mertal|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|shield_size|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mertal mezinahî|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|shield_alt|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|binnivîsa mertal|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|shield_link|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara mertal|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_blank_emblem|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê dirûşma vala|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_size|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dirûşma vala mezinahî|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_alt|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|binnivîsa dirûşma vala|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_type|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê dirûşma vala|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_link|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara dirûşma vala|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_map|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê nexşe|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mezinahiya_xerîteyê|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe mezinahî|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe binnivîs|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_narrow|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê teng|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_caption|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_caption_notsmall|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_alt|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê binnivîs|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_mapsize|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê mezinahî|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina bilindahî|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_image|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina wêneyê|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_overlay|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina rûgirtin|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_label_position|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina etîketa hêl|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_label|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina etîket|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_outside|reptiye_liderve}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|etymology|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nicknames|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bernavk|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nickname_link|lînka_bernavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|motto|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mottoes|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|motto_link|lînka_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|anthem|sirûd}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|anthem_link|lînka_sirûdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_map1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê nexşe1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mapsize1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe mezinahî1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|map_caption1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe binnivîs1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coordinates_footnotes|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên koordînat|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|grid_name|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê deravê|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|deravê hêl|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coor_pinpoint|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coor_type|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koord serderzî|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê koord|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|extinct_title|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê nemayî|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|extinct_date|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema nemayî|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|founder|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|damezrandin|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|named_for|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bi navê|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat_type|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê rûniştek|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûniştek|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat1_type|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê rûniştek1|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûniştek1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat2_type|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|parts_type|etîketa_qisman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|parts|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|beş|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|parts_style|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayî beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_type|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê hikumetê|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_footnotes|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên hikumetê|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|governing_body|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|komîteya kargêriyê|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_party|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|partiya rêber|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank1_title|etîketa_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank1|agahiya_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank2_title|etîketa_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank2|agahiya_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank3_title|etîketa_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank3|agahiya_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank4_title|etîketa_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank4|agahiya_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank5_title|etîketa_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank5|agahiya_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank6_title|etîketa_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank6|agahiya_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|total_type|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê giştî|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_footnotes|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|unit_pref|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pêşbendika yekbûn|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dunam_link|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|girêdana dunam|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_sq_mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd sq/mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_sq_mi|qada_erdî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_percent|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|ji sedî rûerd av|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_sq_mi|qada_avî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_footnotes|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd bajarvanî|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_sq_mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî sq/mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_footnotes|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd gundewarî|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_sq_mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî sq/mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_footnotes|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd metro|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_sq_mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro sq/mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_title|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rûerd vala1|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_sq_mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 sq/mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_title|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rûerd vala2|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_sq_mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 sq mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rank|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd rêzandin|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_note|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşeyên rûerd|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|width_km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|firehî km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|width_mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|firehî mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_link|lînka_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_footnotes|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên bilindahî|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_point|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|xala bilindahî|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_ft|bilindahî_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên herî bilindahî|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_point|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|xala herî bilindahî|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|herî bilindahî m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|herî bilindahî ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_rank|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|herî bilindahî rêz|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên bilindahî nizmtir|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_point|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|xala bilindahî nizmtir|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî nizmtir m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî nizmtir ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_rank|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî nizmtir rêz|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_as_of|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|temamiya_nifûsê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_total|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_urban|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa bajarvanî|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe bajarvanî|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_rural|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa gundewarî|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe gundewarî|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_footnotes|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_est|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe texmînkirin|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pop_est_as_of|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe texmînkirin sal|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pop_est_footnotes|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe texmînkirin|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_rank|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe rêz|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|berbelaviya_gelheyê_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_rank|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rêza_berbelaviya_gelheyê|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn rêz|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_urban_km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn bajarvanî km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_urban_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn bajarvanî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_urban_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe bajarvanî|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_rural_km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn gundewarî km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_rural_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn gundewarî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_rural_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe gundewarî|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_metro_km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûna metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_metro_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn metro sq/mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_metro_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên nifûsa metro|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank1_title|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê nifûsa vala1|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa vala1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank1_footnotes|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên nifûsa vala1|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank1_km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala1 km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank1_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala1 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank2_title|etîketa_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê nifûsa vala2|etîketa_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank2|nifûs_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa vala2|nifûs_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên nifûsa vala2|çavkaniyên_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank2_footnotes|çavkaniyên_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank2_km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala2 km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank2_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala2 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_note|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşeyên gelhe|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_demonym|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_demonyms|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics_type1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê demografîk1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_footnotes|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên demografîk1|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav1 demografîk1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi1 demografîk1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title2|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav2 demografîk1|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info2|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi2 demografîk1|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title3|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav3 demografîk1|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info3|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi3 demografîk1|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title4|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav4 demografîk1|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info4|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi4 demografîk1|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title5|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav5 demografîk1|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info5|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi5 demografîk1|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title6|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav6 demografîk1|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info6|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi6 demografîk1|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title7|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav7 demografîk1|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info7|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi7 demografîk1|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title8|1etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info8|1agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title9|1etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info9|1agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title10|1etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info10|1agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics_type2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê demografîk2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_footnotes|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên demografîk2|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title1|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav1 demografîk2|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info1|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi1 demografîk2|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav2 demografîk2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi2 demografîk2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title3|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav3 demografîk2|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info3|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi3 demografîk2|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title4|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav4 demografîk2|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info4|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi4 demografîk2|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title5|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav5 demografîk2|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info5|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi5 demografîk2|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title6|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav6 demografîk2|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info6|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi6 demografîk2|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title7|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav7 demografîk2|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info7|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi7 demografîk2|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title8|2etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info8|2agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title9|2etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info9|2agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title10|2etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info10|2agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone_link|lînka_demê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone1|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêr|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone1_location|cihê_demê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset1_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset1 DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone1_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî1 DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone2_location|cihê_demê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone2_DST|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî2 DH|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset2_DST|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset2 DH|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone3|dem3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone3_location|cihê_demê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset3|hejmara_utc3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone3_DST|dem3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset3_DST|hejmara_utc3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone4|dem4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone4_location|cihê_demê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset4|hejmara_utc4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone4_DST|dem4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset4_DST|hejmara_utc4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone5|dem5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone5_location|cihê_demê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset5|hejmara_utc5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone5_DST|dem5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset5_DST|hejmara_utc5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal_code_type|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê koda postayê|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal_code|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal2_code_type|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê koda postayê2|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal2_code|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda postayê2|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_code_type|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê koda telefonê|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_code|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_codes|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pergala agahiyên navnîşana dîjîtal|geocode}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|iso_code|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda_isoyê|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|iso kod|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|registration_plate_type|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê nîşana erebeyê|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|registration_plate|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşana erebeyê|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code1_name|etîketa_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code1_info|agahiya_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code2_name|etîketa_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code2_info|agahiya_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_name_sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_name|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_info_sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_info|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_name_sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_name|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala1 sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_info_sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_info|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala1 sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_name_sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_name|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala2 sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala2|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_info_sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_info|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala2 sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala2|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_name_sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_name|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala3 sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala3|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_info_sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_info|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala3 sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala3|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_name_sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_name|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala4 sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala4|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_info_sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_info|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala4 sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala4|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_name_sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_name|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala5 sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala5|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_info_sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_info|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala5 sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala5|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_name_sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_name|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala6 sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala6|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_info_sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_info|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala6 sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala6|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_name_sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_name|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala7 sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala7|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_info_sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_info|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala7 sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala7|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_name_sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_info_sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_name_sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala1 sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_info_sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala1 sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_name_sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala2 sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_info_sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala2 sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_name_sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala3 sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_info_sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala3 sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_name_sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala4 sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_info_sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala4 sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_name_sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala5 sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_info_sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala5 sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_name_sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala6 sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_info_sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala6 sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_name_sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala7 sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_info_sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala7 sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|websîte|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn sq/mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|length_km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dirêjahî km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|length_mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dirêjahî mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dimensions_footnotes|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên mezinahî|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> == [[Şablon:Agahîdank xwedî meqam|Agahîdank xwedî meqam]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific-prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific-suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|imagesize|mezinahiya_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image_size|mezinahiya_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image name|wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|navê_wêne|wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image_name_alt|alt_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alt_navê_wêne|alt_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|smallimage|wêneyê_biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|smallimage_alt|alt_wêneyê_biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|speaker|serokên_meclîsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominee|namzed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|candidate|namzed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname2|1navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata2|1navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname2|2navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata2|2navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname2|3navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata2|3navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname2|4navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata2|4navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname2|5navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata2|5navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside2|tevî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from2|balyozên_dewleta2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer2|tayînker2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed2|tayînker2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly2|meclîs2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor2|şansolye2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader2|hevserok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency2|herêma_hilbijartinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country2|li_dewleta2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy2|cîgirên_serokwezîrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general2|waliyên_giştî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general2|waliyên_giştî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor2|walî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader2|serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor2|cîgirên_waliyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant2|cîgir2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from2|dîplomatên_dewleta2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority2|deng2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister2|wezîr2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch2|serwer2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator2|pêşniyazker2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office2|meqam2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order2|rêz2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup2|koma_meclîsê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor2|berê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president2|serokkomar2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister2|serokwezîr2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding2|dikeve_şûnê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor2|paşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label2|etîketa_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel2|etîketa_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend2|dawiya_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end2|dawiya_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart2|destpêka_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start2|destpêka_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term2|dewr2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident2|cîgirserok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|party|partî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname|1navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata|1navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname|2navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata|2navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname|3navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata|3navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname|4navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata|4navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname|5navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata|5navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside|tevî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from|balyozên_dewleta}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer|tayînker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed|tayînker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor|şansolye}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader|hevserok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency|herêma_hilbijartinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country|li_dewleta}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy|cîgirên_serokwezîrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|election_date|roja_hilbijartinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general|waliyên_giştî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general|waliyên_giştî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor|walî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|incumbent|niha_wezîfedar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader|serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor|cîgirên_waliyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant|cîgir}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority|deng}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister|wezîr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from|dîplomatên_dewleta}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch|serwer}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator|pêşniyazker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office|meqam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|opponent|dijber}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order|rêz}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup|koma_meclîsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor|berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister|serokwezîr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|runningmate|cîgirên_namzedê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status|rewş}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding|dikeve_şûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor|paşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label|etîketa_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel|etîketa_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend|dawiya_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end|dawiya_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart|destpêka_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start|destpêka_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term|dewr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident|cîgirserok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term|dewra_berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname1|1navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata1|1navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname1|2navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata1|2navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname1|3navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata1|3navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname1|4navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata1|4navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname1|5navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata1|5navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside1|tevî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from1|balyozên_dewleta1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer1|tayînker1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed1|tayînker1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly1|meclîs1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor1|şansolye1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader1|hevserok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency1|herêma_hilbijartinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country1|li_dewleta1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy1|cîgirên_serokwezîrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general1|waliyên_giştî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general1|waliyên_giştî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor1|walî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader1|serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor1|cîgirên_waliyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant1|cîgir1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from1|dîplomatên_dewleta1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority1|deng1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister1|wezîr1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch1|serwer1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator1|pêşniyazker1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office1|meqam1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order1|rêz1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup1|koma_meclîsê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor1|berê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president1|serokkomar1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister1|serokwezîr1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state1|herêma_federal1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status1|rewş1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding1|dikeve_şûnê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor1|paşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label1|etîketa_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel1|etîketa_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend1|dawiya_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end1|dawiya_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart1|destpêka_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start1|destpêka_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term1|dewr1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident1|cîgirserok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term1|dewra_berê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state2|herêma_federal2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status2|rewş2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term2|dewra_berê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname3|1navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata3|1navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname3|2navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata3|2navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname3|3navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata3|3navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname3|4navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata3|4navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname3|5navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata3|5navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside3|tevî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from3|balyozên_dewleta3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer3|tayînker3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed3|tayînker3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly3|meclîs3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor3|şansolye3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader3|hevserok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency3|herêma_hilbijartinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country3|li_dewleta3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy3|cîgirên_serokwezîrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general3|waliyên_giştî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general3|waliyên_giştî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor3|walî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader3|serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor3|cîgirên_waliyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant3|cîgir3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from3|dîplomatên_dewleta3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority3|deng3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister3|wezîr3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch3|serwer3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator3|pêşniyazker3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office3|meqam3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order3|rêz3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup3|koma_meclîsê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor3|berê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president3|serokkomar3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister3|serokwezîr3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state3|herêma_federal3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status3|rewş3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding3|dikeve_şûnê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor3|paşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label3|etîketa_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel3|etîketa_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend3|dawiya_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end3|dawiya_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart3|destpêka_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start3|destpêka_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term3|dewr3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident3|cîgirserok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term3|dewra_berê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname4|1navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata4|1navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname4|2navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata4|2navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname4|3navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata4|3navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname4|4navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata4|4navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname4|5navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata4|5navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside4|tevî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from4|balyozên_dewleta4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer4|tayînker4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed4|tayînker4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly4|meclîs4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor4|şansolye4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader4|hevserok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency4|herêma_hilbijartinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country4|li_dewleta4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy4|cîgirên_serokwezîrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general4|waliyên_giştî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general4|waliyên_giştî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor4|walî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader4|serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor4|cîgirên_waliyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant4|cîgir4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from4|dîplomatên_dewleta4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority4|deng4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister4|wezîr4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch4|serwer4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator4|pêşniyazker4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office4|meqam4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order4|rêz4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup4|koma_meclîsê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor4|berê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president4|serokkomar4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister4|serokwezîr4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state4|herêma_federal4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status4|rewş4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding4|dikeve_şûnê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor4|paşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label4|etîketa_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel4|etîketa_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend4|dawiya_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end4|dawiya_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart4|destpêka_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start4|destpêka_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term4|dewr4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident4|cîgirserok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term4|dewra_berê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname5|1navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata5|1navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname5|2navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata5|2navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname5|3navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata5|3navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname5|4navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata5|4navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname5|5navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata5|5navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside5|tevî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from5|balyozên_dewleta5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer5|tayînker5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed5|tayînker5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly5|meclîs5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor5|şansolye5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader5|hevserok5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency5|herêma_hilbijartinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country5|li_dewleta5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy5|cîgirên_serokwezîrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general5|waliyên_giştî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general5|waliyên_giştî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor5|walî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader5|serok5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor5|cîgirên_waliyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant5|cîgir5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from5|dîplomatên_dewleta5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority5|deng5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister5|wezîr5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch5|serwer5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator5|pêşniyazker5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office5|meqam5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order5|rêz5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup5|koma_meclîsê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor5|berê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president5|serokkomar5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister5|serokwezîr5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state5|herêma_federal5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status5|rewş5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding5|dikeve_şûnê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor5|paşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label5|etîketa_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel5|etîketa_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend5|dawiya_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end5|dawiya_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart5|destpêka_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start5|destpêka_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term5|dewr5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident5|cîgirserok5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term5|dewra_berê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname6|1navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata6|1navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname6|2navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata6|2navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname6|3navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata6|3navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname6|4navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata6|4navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname6|5navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata6|5navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside6|tevî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from6|balyozên_dewleta6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer6|tayînker6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed6|tayînker6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly6|meclîs6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor6|şansolye6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader6|hevserok6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency6|herêma_hilbijartinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country6|li_dewleta6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy6|cîgirên_serokwezîrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general6|waliyên_giştî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general6|waliyên_giştî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor6|walî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader6|serok6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor6|cîgirên_waliyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant6|cîgir6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from6|dîplomatên_dewleta6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority6|deng6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister6|wezîr6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch6|serwer6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator6|pêşniyazker6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office6|meqam6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order6|rêz6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup6|koma_meclîsê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor6|berê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president6|serokkomar6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister6|serokwezîr6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state6|herêma_federal6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status6|rewş6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding6|dikeve_şûnê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor6|paşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label6|etîketa_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel6|etîketa_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend6|dawiya_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end6|dawiya_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart6|destpêka_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start6|destpêka_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term6|dewr6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident6|cîgirserok6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term6|dewra_berê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname7|1navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata7|1navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname7|2navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata7|2navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname7|3navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata7|3navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname7|4navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata7|4navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname7|5navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata7|5navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside7|tevî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from7|balyozên_dewleta7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer7|tayînker7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed7|tayînker7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly7|meclîs7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor7|şansolye7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader7|hevserok7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency7|herêma_hilbijartinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country7|li_dewleta7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy7|cîgirên_serokwezîrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general7|waliyên_giştî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general7|waliyên_giştî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor7|walî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader7|serok7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor7|cîgirên_waliyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant7|cîgir7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from7|dîplomatên_dewleta7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority7|deng7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister7|wezîr7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch7|serwer7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator7|pêşniyazker7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office7|meqam7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order7|rêz7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup7|koma_meclîsê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor7|berê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president7|serokkomar7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister7|serokwezîr7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state7|herêma_federal7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status7|rewş7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding7|dikeve_şûnê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor7|paşê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label7|etîketa_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel7|etîketa_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend7|dawiya_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end7|dawiya_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart7|destpêka_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start7|destpêka_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term7|dewr7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident7|cîgirserok7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term7|dewra_berê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname8|1navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata8|1navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname8|2navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata8|2navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname8|3navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata8|3navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname8|4navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata8|4navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname8|5navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata8|5navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside8|tevî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from8|balyozên_dewleta8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer8|tayînker8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed8|tayînker8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly8|meclîs8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor8|şansolye8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader8|hevserok8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency8|herêma_hilbijartinê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country8|li_dewleta8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy8|cîgirên_serokwezîrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general8|waliyên_giştî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general8|waliyên_giştî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor8|walî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader8|serok8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor8|cîgirên_waliyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant8|cîgir8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from8|dîplomatên_dewleta8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority8|deng8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister8|wezîr8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch8|serwer8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator8|pêşniyazker8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office8|meqam8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order8|rêz8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup8|koma_meclîsê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor8|berê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president8|serokkomar8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister8|serokwezîr8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state8|herêma_federal8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status8|rewş8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding8|dikeve_şûnê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor8|paşê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label8|etîketa_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel8|etîketa_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend8|dawiya_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end8|dawiya_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart8|destpêka_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start8|destpêka_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term8|dewr8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident8|cîgirserok8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term8|dewra_berê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname9|1navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata9|1navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname9|2navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata9|2navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname9|3navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata9|3navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname9|4navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata9|4navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname9|5navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata9|5navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside9|tevî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from9|balyozên_dewleta9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer9|tayînker9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed9|tayînker9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly9|meclîs9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor9|şansolye9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader9|hevserok9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency9|herêma_hilbijartinê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country9|li_dewleta9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy9|cîgirên_serokwezîrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general9|waliyên_giştî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general9|waliyên_giştî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor9|walî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader9|serok9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor9|cîgirên_waliyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant9|cîgir9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from9|dîplomatên_dewleta9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority9|deng9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister9|wezîr9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch9|serwer9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator9|pêşniyazker9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office9|meqam9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order9|rêz9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup9|koma_meclîsê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor9|berê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president9|serokkomar9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister9|serokwezîr9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state9|herêma_federal9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status9|rewş9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding9|dikeve_şûnê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor9|paşê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label9|etîketa_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel9|etîketa_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend9|dawiya_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end9|dawiya_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart9|destpêka_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start9|destpêka_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term9|dewr9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident9|cîgirserok9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term9|dewra_berê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname10|1navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata10|1navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname10|2navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata10|2navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname10|3navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata10|3navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname10|4navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata10|4navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname10|5navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata10|5navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside10|tevî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from10|balyozên_dewleta10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer10|tayînker10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed10|tayînker10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly10|meclîs10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor10|şansolye10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader10|hevserok10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency10|herêma_hilbijartinê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country10|li_dewleta10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy10|cîgirên_serokwezîrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general10|waliyên_giştî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general10|waliyên_giştî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor10|walî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader10|serok10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor10|cîgirên_waliyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant10|cîgir10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from10|dîplomatên_dewleta10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority10|deng10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister10|wezîr10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch10|serwer10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator10|pêşniyazker10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office10|meqam10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order10|rêz10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup10|koma_meclîsê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor10|berê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president10|serokkomar10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister10|serokwezîr10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state10|herêma_federal10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status10|rewş10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding10|dikeve_şûnê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor10|paşê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label10|etîketa_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel10|etîketa_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend10|dawiya_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end10|dawiya_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart10|destpêka_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start10|destpêka_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term10|dewr10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident10|cîgirserok10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term10|dewra_berê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname11|1navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata11|1navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname11|2navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata11|2navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname11|3navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata11|3navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname11|4navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata11|4navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname11|5navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata11|5navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside11|tevî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from11|balyozên_dewleta11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer11|tayînker11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed11|tayînker11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly11|meclîs11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor11|şansolye11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader11|hevserok11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency11|herêma_hilbijartinê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country11|li_dewleta11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy11|cîgirên_serokwezîrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general11|waliyên_giştî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general11|waliyên_giştî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor11|walî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader11|serok11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor11|cîgirên_waliyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant11|cîgir11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from11|dîplomatên_dewleta11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority11|deng11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister11|wezîr11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch11|serwer11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator11|pêşniyazker11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office11|meqam11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order11|rêz11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup11|koma_meclîsê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor11|berê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president11|serokkomar11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister11|serokwezîr11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state11|herêma_federal11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status11|rewş11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding11|dikeve_şûnê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor11|paşê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label11|etîketa_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel11|etîketa_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend11|dawiya_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end11|dawiya_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart11|destpêka_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start11|destpêka_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term11|dewr11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident11|cîgirserok11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term11|dewra_berê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname12|1navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata12|1navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname12|2navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata12|2navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname12|3navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata12|3navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname12|4navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata12|4navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname12|5navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata12|5navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside12|tevî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from12|balyozên_dewleta12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer12|tayînker12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed12|tayînker12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly12|meclîs12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor12|şansolye12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader12|hevserok12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency12|herêma_hilbijartinê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country12|li_dewleta12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy12|cîgirên_serokwezîrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general12|waliyên_giştî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general12|waliyên_giştî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor12|walî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader12|serok12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor12|cîgirên_waliyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant12|cîgir12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from12|dîplomatên_dewleta12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority12|deng12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister12|wezîr12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch12|serwer12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator12|pêşniyazker12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office12|meqam12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order12|rêz12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup12|koma_meclîsê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor12|berê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president12|serokkomar12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister12|serokwezîr12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state12|herêma_federal12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status12|rewş12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding12|dikeve_şûnê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor12|paşê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label12|etîketa_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel12|etîketa_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend12|dawiya_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end12|dawiya_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart12|destpêka_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start12|destpêka_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term12|dewr12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident12|cîgirserok12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term12|dewra_berê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname13|1navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata13|1navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname13|2navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata13|2navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname13|3navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata13|3navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname13|4navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata13|4navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname13|5navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata13|5navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside13|tevî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from13|balyozên_dewleta13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer13|tayînker13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed13|tayînker13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly13|meclîs13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor13|şansolye13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader13|hevserok13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency13|herêma_hilbijartinê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country13|li_dewleta13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy13|cîgirên_serokwezîrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general13|waliyên_giştî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general13|waliyên_giştî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor13|walî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader13|serok13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor13|cîgirên_waliyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant13|cîgir13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from13|dîplomatên_dewleta13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority13|deng13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister13|wezîr13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch13|serwer13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator13|pêşniyazker13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office13|meqam13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order13|rêz13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup13|koma_meclîsê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor13|berê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president13|serokkomar13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister13|serokwezîr13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state13|herêma_federal13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status13|rewş13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding13|dikeve_şûnê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor13|paşê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label13|etîketa_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel13|etîketa_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend13|dawiya_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end13|dawiya_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart13|destpêka_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start13|destpêka_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term13|dewr13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident13|cîgirserok13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term13|dewra_berê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname14|1navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata14|1navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname14|2navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata14|2navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname14|3navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata14|3navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname14|4navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata14|4navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname14|5navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata14|5navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside14|tevî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from14|balyozên_dewleta14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer14|tayînker14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed14|tayînker14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly14|meclîs14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor14|şansolye14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader14|hevserok14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency14|herêma_hilbijartinê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country14|li_dewleta14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy14|cîgirên_serokwezîrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general14|waliyên_giştî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general14|waliyên_giştî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor14|walî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader14|serok14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor14|cîgirên_waliyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant14|cîgir14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from14|dîplomatên_dewleta14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority14|deng14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister14|wezîr14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch14|serwer14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator14|pêşniyazker14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office14|meqam14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order14|rêz14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup14|koma_meclîsê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor14|berê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president14|serokkomar14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister14|serokwezîr14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state14|herêma_federal14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status14|rewş14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding14|dikeve_şûnê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor14|paşê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label14|etîketa_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel14|etîketa_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend14|dawiya_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end14|dawiya_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart14|destpêka_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start14|destpêka_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term14|dewr14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident14|cîgirserok14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term14|dewra_berê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname15|1navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata15|1navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname15|2navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata15|2navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname15|3navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata15|3navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname15|4navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata15|4navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname15|5navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata15|5navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside15|tevî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from15|balyozên_dewleta15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer15|tayînker15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed15|tayînker15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly15|meclîs15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor15|şansolye15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader15|hevserok15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency15|herêma_hilbijartinê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country15|li_dewleta15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy15|cîgirên_serokwezîrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general15|waliyên_giştî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general15|waliyên_giştî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor15|walî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader15|serok15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor15|cîgirên_waliyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant15|cîgir15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from15|dîplomatên_dewleta15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority15|deng15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister15|wezîr15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch15|serwer15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator15|pêşniyazker15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office15|meqam15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order15|rêz15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup15|koma_meclîsê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor15|berê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president15|serokkomar15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister15|serokwezîr15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state15|herêma_federal15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status15|rewş15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding15|dikeve_şûnê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor15|paşê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label15|etîketa_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel15|etîketa_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend15|dawiya_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end15|dawiya_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart15|destpêka_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start15|destpêka_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term15|dewr15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident15|cîgirserok15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term15|dewra_berê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname16|1navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata16|1navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname16|2navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata16|2navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname16|3navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata16|3navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname16|4navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata16|4navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname16|5navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata16|5navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside16|tevî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from16|balyozên_dewleta16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer16|tayînker16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed16|tayînker16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly16|meclîs16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor16|şansolye16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader16|hevserok16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency16|herêma_hilbijartinê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country16|li_dewleta16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy16|cîgirên_serokwezîrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general16|waliyên_giştî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general16|waliyên_giştî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor16|walî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader16|serok16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor16|cîgirên_waliyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant16|cîgir16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from16|dîplomatên_dewleta16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority16|deng16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister16|wezîr16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch16|serwer16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator16|pêşniyazker16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office16|meqam16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order16|rêz16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup16|koma_meclîsê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor16|berê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president16|serokkomar16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister16|serokwezîr16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state16|herêma_federal16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status16|rewş16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding16|dikeve_şûnê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor16|paşê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label16|etîketa_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel16|etîketa_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend16|dawiya_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end16|dawiya_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart16|destpêka_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start16|destpêka_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term16|dewr16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident16|cîgirserok16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term16|dewra_berê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|pronunciation|bilêvkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birthname|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|restingplace|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|restingplacecoordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|otherparty|partiyên_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|relations|têkilî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parents|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|dê û bav|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|mother|dê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|father|bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|residence|cîwar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|profession|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|known_for|tê_nasîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|salary|meaş}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|net_worth|sermiyana_net}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|cabinet|kabîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|committees|komîte}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|portfolio|portfoy}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|height|bejn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|mawards|xelatên_lêşkerî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank1|vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data1|dane1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank2|vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data2|dane2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank3|vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data3|dane3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank4|vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data4|dane4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank5|vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data5|dane5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|allegiance|pabendî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|branch|şax}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|serviceyears|salên_xizmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|rank|paye}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|commands|fermandarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|battles|şerên_tevlêbûyî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|branch_label|etîketa_şaxê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|serviceyears_label|etîketa_salên_xizmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|rank_label|etîketa_payeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|unit_label|etîketa_yekîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|unit|yekîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|battles_label|etîkata_şer}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank1|vala_lêşkerî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data1|dane_lêşkerî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank2|vala_lêşkerî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data2|dane_lêşkerî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank3|vala_lêşkerî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data3|dane_lêşkerî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank4|vala_lêşkerî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data4|dane_lêşkerî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank5|vala_lêşkerî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data5|dane_lêşkerî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module3|modul3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module4|modul4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module5|modul5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|footnotes|jêrenot}}</code> == [[Şablon:Agahîdank zanyar|Agahîdank zanyar]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|partners|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|siglum|cisn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|known_for|xebatên_navdar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|signature_alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|fields|qada_xebatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|field|qada_xebatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|workplaces|kargeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|patrons|patron}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis_title|sernavê_tezê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis_url|url_tezê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis_year|sala_tezê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis1_title|sernavê_tezê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis1_url|url_tezê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis1_year|sala_tezê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis2_title|sernavê_tezê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis2_url|url_tezê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis2_year|sala_tezê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|doctoral_advisor|şêwirmendên_doktorayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|academic_advisors|şêwirmendên_akamedîk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|doctoral_students|xwendekarên_doktorayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|notable_students|xwendekarên_navdar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|influences|bandorbar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|influenced|bandorker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|author_abbrev_bot|kurteya_nivîskar_bot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|author_abbrev_zoo|kurteya_nivîskar_zoo}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|module|modul}}</code> == [[Şablon:Bê dergeh|Bê dergeh]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Bê dergeh|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Bêkategorî|Bêkategorî]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Bêkategorî|small|biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Bêkategorî|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Beşê berfireh bike|Beşê berfireh bike]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|small|biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|talk|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|discuss|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|talksection|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|for|çima}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|why|çima}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|section|beş}}</code> == [[Şablon:Çavkanî hewce ye|Çavkanî hewce ye]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Çavkanî hewce ye|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Çavkanî hewce ye|reason|sedem}}</code> == [[Şablon:Ewkên ewk|Ewkên ewk]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Supercategory|serkategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Supercategory2|serkategorî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Profession|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|ParentNationality|sernetewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|serdûgel|serdewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|ParentCountry|serdewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Country|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|nocat|nekat}}</code> == [[Şablon:ISBN hewce ye|ISBN hewce ye]] == * <code>{{AWB rename template parameter|ISBN hewce ye|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Islûb|Islûb]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Islûb|talk|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Islûb|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Islûb|reason|sedem}}</code> == [[Şablon:Kategorîkirina sinifê|Kategorîkirina sinifê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategorîkirina sinifê|project|proje}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategorîkirina sinifê|topic|mijar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategorîkirina sinifê|class|sinif}}</code> == [[Şablon:Kategoriya çavdêriyê|Kategoriya çavdêriyê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|container|sereke}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|container_category|kategoriya_sereke}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|tracking|şopandin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|purpose|armanc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|desc|tarîf}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|hidden|veşartî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|empty|vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|category|kategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|tracking_category|kategoriya_şopandinê}}</code> == [[Şablon:Kategoriya sereke|Kategoriya sereke]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya sereke|nocat|nekat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya sereke|category|kategorî}}</code> == [[Şablon:Kategoriya şablonê|Kategoriya şablonê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|rhs|lirastê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|onright|lirastê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|type|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|container|sereke}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|topic|mijar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|description|tarîf}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|ALTTEXT|nivîsa_alt}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|help|alîkarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|category|kategorî}}</code> == [[Şablon:Kategoriya şitilê|Kategoriya şitilê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|category type|cureyê_kategoriyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|article|gotar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|WikiProject|Wîkîproje}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|newstub|şablon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|category|kategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|message|mesaj}}</code> == [[Şablon:Kategoriya şitilên welatan|Kategoriya şitilên welatan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|article|gotar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|newstub|şablon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|category|kategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|category type|cureyê_kategoriyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|WikiProject|Wîkîproje}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|message|mesaj}}</code> == [[Şablon:Kêmgirêdan|Kêmgirêdan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kêmgirêdan|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Mirin girêdan|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Netewe/pîşe|Netewe/pîşe]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|dûgelajor|dewletajor}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|ParentCountry|dewletajor}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|Country|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|Nationality|milet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|ParentNationality|miletajor}}</code> == [[Şablon:Paqij bike|Paqij bike]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|small|biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|talk|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|discuss|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|talksection|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|reason|sedem}}</code> == [[Şablon:Sêwî|Sêwî]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Sêwî|date|tarîx}}</code> na7kx125pxfj6cc3t0waoz4l24t0eje 2066030 2066029 2026-06-25T22:19:35Z Wikihez 39702 /* Çêkirin */ 2066030 wikitext text/x-wiki == Format == * Di navê şablonê de hûr yan gir ferq nake. {{ş|Agahîdank nivîskar}} û {{ş|agahîdank nivîskar}} wekhev tê hesibandin. ** Ji bo beralîkirinên şablonê [[WP:AutoWikiBrowser/Template_redirects|Template redirects]] bi kar bîne. === Mînak === * Format: <nowiki><code>{{AWB rename template parameter|navê şablonê|parametreyê kevn|parametreyê nû}}</code></nowiki> === Çêkirin === <!-- niha naxebite Hûn dikarin [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/deprecate-params.js]] bi kar bînin ji bo derxistina bernavên parametreyan ji TemplateDataya şablonekê. --> [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters.json]] otomatîk her roj bi botê tê çêkirin daku agahiyên vê rûpelê bi amûrên din karibin werin bikaranîn. == [[Şablon:Agahîdank erdhej|Agahîdank erdhej]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|title|sernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|imagecaption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image alt|alt}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map|nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map_size|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|image name|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|koord|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|coord|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|location|cih}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|map2|nexşe2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|wêneyê_nexşeyê2|nexşe2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp|wext}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|pre-1900|berî-1990an}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-A|wext-A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|tags|etîket}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-B|wext-B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-C|wext-C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-D|wext-D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|timestamp-E|wext-E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event|bûyera_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-A|bûyera_A_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-A-isc|bûyera_A_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-B|bûyera_B_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-B-isc|bûyera_B_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-C|bûyera_C_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-C-isc|bûyera_C_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-D|bûyera_D_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-D-isc|bûyera_D_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|isc-event-E|bûyera_E_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|bûyera-E-isc|bûyera_E_isc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date|dîrok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-A|dîrok_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-B|dîrok_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-C|dîrok_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-D|dîrok_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-date-E|dîrok_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time|saet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-A|saet_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-B|saet_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-C|saet_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-D|saet_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|local-time-E|saet_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|duration|mawe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude|mezinahî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-A|mezinahî_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-B|mezinahî_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-C|mezinahî_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-D|mezinahî_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|magnitude-E|mezinahî_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth|kûrahî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-A|kûrahî_A}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-B|kûrahî_B}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-C|kûrahî_C}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-D|kûrahî_D}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|depth-E|kûrahî_E}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|fault|şikestek}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|type|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|affected|welatên_bandorkirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|countries affected|welatên_bandorkirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|damages|xisar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|damage|xisar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|intensity|tundî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|tsunami|tsunamî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|landslide|hezaz}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|aftershocks|paşhej}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|casualties|qurbanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|maxmagnitude|mezinahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|events|encam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|embedded|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|misc|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|citations|çavkanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank erdhej|related|têkildar}}</code> == [[Şablon:Agahîdank êrîşa sivîlan|Agahîdank êrîşa sivîlan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|title|sernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|partof|parçeyekî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|wêne mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|image_upright|wêne_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|wêne binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map|nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_size|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|nexşe mezinahî|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_upright|nexşe_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|nexşe binnivîs|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|nexşe sernûçe|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|subheader|binsernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|suppressfields|wdneyîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|fetchwikidata|wdbîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|location|cih}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|cîh|cih}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|time|dem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|time-begin|dema_destpêkirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|destpêka dem|dema_destpêkirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|time-end|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dawiya dem|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|timezone|saet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|demjimêr|saet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|target|hedef}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|armanc|hedef}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|type|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|weapon|çek}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|weapons|çek}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|fatalities|kuştî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|injuries|birîndar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|brîndar|birîndar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|victims|qurbanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|victim|qurbanî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perpetrators|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perps|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perpetrator|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|perp|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|sûcdar|fail}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|assailants|êrîşkar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|assailant|êrîşkar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|numparts|hj_beşdaran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|numpart|hj_beşdaran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|hejmara beşdaran|hj_beşdaran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dfens|parêzvan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dfen|parêzvan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|motive|sedem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|inquiries|lêpirsîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|inquiry|lêpirsîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|coroners|fermanberê_kelişînê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|coroner|fermanberê_kelişînê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|fermanberê kelişînê|fermanberê_kelişînê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|accused|hj_bertawan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|gilîdar|hj_bertawan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|convicted|hj_sizakirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|cezaxwar|hj_sizakirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|verdict|biryara_dadgehê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|biryara dadgehê|biryara_dadgehê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|darazxwarin|mehkûmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|convictions|mehkûmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|charges|îtham}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|gilîname|îtham}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|litigation|doza_medenî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|dozxwazî|doza_medenî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|judge|hakîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank êrîşa sivîlan|notes|not}}</code> == [[Şablon:Agahîdank gund|Agahîdank gund]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Nav|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|official_name|navê_resmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navê fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|other_name|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navê din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|cure|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|settlement_type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|wargeh|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gund|gund}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_skyline|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|wêneyê_asoyê|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Wêne|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Wêne firehî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Wêne sernav|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_flag|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_size|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_border|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_alt|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|flag_link|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_seal|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_size|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_alt|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_type|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seal_link|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_shield|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|shield_size|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|shield_alt|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|shield_link|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_blank_emblem|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_size|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_alt|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_type|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_emblem_link|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_map|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_narrow|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nexşeya_cihan|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_caption|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_caption_notsmall|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_map_alt|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_mapsize|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nc_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_image|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_overlay|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_label_position|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_label|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pushpin_outside|reptiye_liderve}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etymology|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nicknames|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|nickname_link|lînka_bernavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|motto|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mottoes|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|motto_link|lînka_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|anthem|sirûd}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|anthem_link|lînka_sirûdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|image_map1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mapsize1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_alt1|alt_nexşe1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|map_caption1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coordinates_footnotes|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|grid_name|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coor_pinpoint|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|coor_type|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Welat|welat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_type|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_cure|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_name|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_nav|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_type1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_cure1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Parêzgeh|parêzgeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Şaristan|şaristan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Bexş|bexş}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navçe|navçe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Nahiye|nahiye}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gundistan|gundistan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_type2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_name2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_title7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|established_date7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|extinct_title|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|extinct_date|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|founder|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|named_for|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat_type|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etîketa_navenda_îdarî|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navenda_îdarî|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat1_type|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etîketa_navenda_îdarî1|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navenda_îdarî1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat2_type|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|etîketa_navenda_îdarî2|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|seat2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navenda_îdarî2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Hejmara mezran|hejmara_mezrayan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre1|mezra1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre2|mezra2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre3|mezra3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre4|mezra4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre5|mezra5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre6|mezra6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|mezre7|mezra7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|parts_type|etîketa_qisman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|parts|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|parts_style|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_type|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_footnotes|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|governing_body|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_party|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_title4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|leader_name4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank1_title|etîketa_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank1|agahiya_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank2_title|etîketa_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank2|agahiya_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank3_title|etîketa_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank3|agahiya_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank4_title|etîketa_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank4|agahiya_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank5_title|etîketa_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank5|agahiya_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank6_title|etîketa_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|government_blank6|agahiya_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|total_type|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_footnotes|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|unit_pref|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|dunam_link|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|rûerd|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Rûerd|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_sq_mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_total_dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_sq_mi|qada_erdî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_land_dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_percent|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_sq_mi|qada_avî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_water_dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_footnotes|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_sq_mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_urban_dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_footnotes|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_sq_mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rural_dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_footnotes|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_sq_mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_metro_dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_title|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_sq_mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank1_dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_title|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_sq_mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_blank2_dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_rank|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_note|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|length_km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|length_mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|width_km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|width_mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|dimensions_footnotes|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_link|lînka_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_footnotes|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_point|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|bilindahî|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Bilindayî|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_ft|bilindahî_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_point|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_max_rank|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_point|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|elevation_min_rank|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_as_of|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gelhe sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|temamiya_nifûsê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_total|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gelhe|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_rank|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_urban|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_rural|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_footnotes|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Gelhe çavkanî|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_note|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_est|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pop_est_as_of|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|pop_est_footnotes|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|berbelavî|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Berbelavî|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_rank|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_urban_km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_urban_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_urban_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_rural_km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_rural_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_rural_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_metro_km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_metro_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_metro_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Hejmara_Mêran|hejmara_mêran}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank1_km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank1_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Hejmara_Jinan|hejmara_jinan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank2_km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_density_blank2_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_demonym|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|population_demonyms|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Navê nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Eşîr|eşîr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_footnotes|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title2|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info2|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title3|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info3|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title4|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info4|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title5|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info5|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title6|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info6|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title7|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info7|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title8|1etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info8|1agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title9|1etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info9|1agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_title10|1etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics1_info10|1agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics_type2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_footnotes|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title1|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info1|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title3|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info3|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title4|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info4|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title5|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info5|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title6|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info6|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title7|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info7|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title8|2etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info8|2agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title9|2etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info9|2agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_title10|2etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|demographics2_info10|2agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone_link|lînka_demê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone1|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone1_location|cihê_demê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset1_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone1_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone2_location|cihê_demê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone2_DST|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset2_DST|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone3|dem3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone3_location|cihê_demê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset3|hejmara_utc3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone3_DST|dem3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset3_DST|hejmara_utc3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone4|dem4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone4_location|cihê_demê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset4|hejmara_utc4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone4_DST|dem4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset4_DST|hejmara_utc4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone5|dem5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone5_location|cihê_demê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset5|hejmara_utc5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|timezone5_DST|dem5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|utc_offset5_DST|hejmara_utc5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal_code_type|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal_code|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Koda postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal2_code_type|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|postal2_code|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_code_type|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_code|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|area_codes|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Koda telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|iso_code|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|koda_isoyê|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|registration_plate_type|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|registration_plate|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code1_name|etîketa_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code1_info|agahiya_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code2_name|etîketa_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|code2_info|agahiya_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Dûrahiya parêzgehê|dûrahiya_parêzgehê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|Dûrahiya navçeyê|dûrahiya_navçeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_name_sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_name|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_info_sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_info|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_name_sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_name|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_info_sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_info|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_name_sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_name|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_info_sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_info|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_name_sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_name|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_info_sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_info|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_name_sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_name|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_info_sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_info|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_name_sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_name|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_info_sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_info|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_name_sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank_info_sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_name_sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank1_info_sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_name_sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank2_info_sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_name_sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank3_info_sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_name_sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank4_info_sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_name_sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank5_info_sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_name_sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank6_info_sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank7_name_sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|blank7_info_sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|website|websîte}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|kargêriyî_nav1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank gund|subdivision_name1|navê_binebeşê1}}</code> == [[Şablon:Agahîdank hunermend|Agahîdank hunermend]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Background|paşbingeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|background|paşbingeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Landscape|bergeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|landscape|bergeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_upright|image_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_capt|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Img_alt|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|alias|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Alias|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|origin|jêder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Origin|jêder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|genre|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Genre|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|occupations|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|instrument|amûr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|instruments|amûr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Instrument|amûr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|yearsactive|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Label|etîket}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|label|etîket}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|associated_acts|çalakiyên_têkildar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Associated_acts|çalakiyên_têkildar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|url|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|Current_members|endamên_niha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|current_members|endamên_niha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|past_members|endamên_berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|former_members|endamên_berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|module2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank hunermend|module3|modul3}}</code> == [[Şablon:Agahîdank mirov|Agahîdank mirov]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ad|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|isim|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|Ad|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kendi_dilinde_adı|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|Resim|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|resim|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|başlık|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|altyazı|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|Resim başlığı|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|title|sernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|image size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birthname|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum_adı|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum_tarihi|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğumtarihi|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum tarihi|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|doğum_yeri|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|baptised|imadkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|baptized|imadkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|disappeared_date|roja_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kaybolma_tarihi|roja_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|disappeared_place|cihê_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kaybolma_yeri|cihê_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|disappeared_status|rewşa_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|kaybolma_durumu|rewşa_windabûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ölüm_tarihi|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ölüm_yeri|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|ölüm_sebebi|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|body_discovered|vedîtina_bedenê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|bedeninin_bulunuşu|vedîtina_bedenê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|burial_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|yattığı_yer|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|anıtlar|abîde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|monuments|abîde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|vatandaşlık|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|other names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|othername|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|alias|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|meslek|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|etkin_yılları|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|organization|rêxistin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|organisation|rêxistin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|organizasyon|rêxistin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|height|bejn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|television|televîzyon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|party|partî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|movement|tevger}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|religion|dîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal_charges|gilîname}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal charge|gilîname}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal_penalty|ceza}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal penalty|ceza}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal_status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|judicial_status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|judicial status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|criminal status|rewşa_hiqûqî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|spouses|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|partners|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|domestic_partner|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|parents|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|relations|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module3|modul3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc3|modul3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module4|modul4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc4|modul4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module5|modul5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc5|modul5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|module6|modul6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|misc6|modul6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature_size|mezinahiya_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature_alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|signature alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|homepage|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|url|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|siglum|cisn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|eğitim|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|employer|karder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|işveren|karder}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|agent|ajans}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|child|embed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|credits|xebat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|label_name|xebat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|works|xebat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|style|stîl}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|nationality|esil}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|milliyet|esil}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|era|serdem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|dönem|serdem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|term|dewr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|net_worth|sermiyana_net}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|predecessor|berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|successor|paşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|yattığı_yerin_koordinatları|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_aramiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|office|meqam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|opponents|dijber}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|boards|endamên_desteyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|mother|dê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|father|bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|family|malbat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|abovestyle|awayê_ser}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|influences|bandorbar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|influenced|bandorker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|landscape|landscape_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|resting_place|cihê_aramiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|notable_works|xebatên_navdar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|pronunciation|bilêvkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|known_for|sedema_navdarbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|known for|sedema_navdarbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank mirov|known|sedema_navdarbûnê}}</code> == [[Şablon:Agahîdank model|Agahîdank model]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|rengê_porê|rengê_por}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|image_upright|image_upright}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|alias|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|known_for|tê_nasîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|television|televîzyon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|yearsactive|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|relations|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|height|bejn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|hair_colour|rengê_por}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|hair_color|rengê_por}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eyecolour|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eye_colour|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eyecolor|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|eye_color|rengê_çavan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|agency|ajans}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|agencies|ajans}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|manager|menajer}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank model|module|modul}}</code> == [[Şablon:Agahîdank navçe|Agahîdank navçe]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Nav|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|official_name|navê_resmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Navê_fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|other_name|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Navê_din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|settlement_type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_skyline|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|wêneyê_asoyê|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Wêne|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Wêne_firehî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Wêne_sernav|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_flag|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_size|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_border|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_alt|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|flag_link|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_seal|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_size|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_alt|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_type|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seal_link|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_shield|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|shield_size|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|shield_alt|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|shield_link|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_blank_emblem|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_size|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_alt|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_type|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_emblem_link|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_map|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Nexşe|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mezinahiya_xerîteyê|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Nexşe_sernav|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_narrow|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nexşeya_cihan|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_caption|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_caption_notsmall|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_map_alt|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_mapsize|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|xerîteya_topografî|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nc_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_image|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_overlay|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_label_position|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_label|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Serbajar|serbajar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pushpin_outside|reptiye_liderve}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|etymology|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nicknames|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|nickname_link|lînka_bernavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|motto|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mottoes|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|motto_link|lînka_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|anthem|sirûd}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|anthem_link|lînka_sirûdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|image_map1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|mapsize1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_alt1|alt_nexşe1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|map_caption1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coordinates_footnotes|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|grid_name|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coor_pinpoint|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|coor_type|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Welat|welat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Parêzgeh|parêzgeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_type7|etîketa_binebeşê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|subdivision_name7|navê_binebeşê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_title7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|established_date7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|extinct_title|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|extinct_date|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|founder|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|named_for|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat1_type|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat2_type|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|seat2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|parts_type|etîketa_qisman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|parts|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|parts_style|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_type|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_footnotes|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|governing_body|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Şaredar|şaredar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_party|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Qeymeqam|qeymeqam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_title4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|leader_name4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_nahiyan|hejmara_nahiyeyan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_bajarokan|hejmara_bajarokan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_taxan|hejmara_taxan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_gundan|hejmara_gundan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Hejmara_mezran|hejmara_mezrayan}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_blank1_title|etîketa_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|government_blank1|agahiya_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|total_type|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Rûerd_navçe|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_footnotes|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rank|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_sq_mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_total_dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_sq_mi|qada_erdî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_land_dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_percent|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_sq_mi|qada_avî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_water_dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|unit_pref|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|dunam_link|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_footnotes|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_sq_mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_urban_dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_footnotes|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_sq_mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_rural_dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_footnotes|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_sq_mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_metro_dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_title|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_sq_mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_blank1_dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Rûerd_serbajar|qada_serbajarê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|length_km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|length_mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|width_km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|width_mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|dimensions_footnotes|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_link|lînka_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_footnotes|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_point|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Bilindayî_serbajar|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_ft|bilindahî_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_point|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_max_rank|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_point|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|elevation_min_rank|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|temamiya_nifûsê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_total|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_navçeyê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_as_of|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_navçeyê_sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_footnotes|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_navçeyê_çavkanî|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_rank|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Berbelavî_navçe|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_rank|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_note|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_est|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pop_est_as_of|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|pop_est_footnotes|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_urban|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_bajaran|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_urban_km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_urban_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_urban_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_rural|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_gundan|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_rural_km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_rural_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_rural_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhe_serbajar|nifûsa_serbajarê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_serbajarê_sal|sala_nifûsa_serbajarê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Gelhê_serbajarê_çavkanî|çavkaniyên_nifûsa_serbajarê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_blank1_title|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_blank1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_blank1_footnotes|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_blank1_km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_blank1_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_metro_km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_density_metro_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_metro_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_demonym|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|population_demonyms|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics_type1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_footnotes|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title2|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info2|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title3|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info3|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title4|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info4|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title5|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info5|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title6|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info6|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title7|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info7|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title8|1etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info8|1agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title9|1etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info9|1agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_title10|1etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics1_info10|1agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics_type2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_footnotes|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title1|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info1|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title3|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info3|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title4|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info4|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title5|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info5|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title6|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info6|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title7|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info7|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title8|2etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info8|2agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title9|2etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info9|2agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_title10|2etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|demographics2_info10|2agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone_link|lînka_demê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone1|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone1_location|cihê_demê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset1_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone1_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone2_location|cihê_demê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone2_DST|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset2_DST|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone3|dem3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone3_location|cihê_demê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset3|hejmara_utc3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone3_DST|dem3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset3_DST|hejmara_utc3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone4|dem4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone4_location|cihê_demê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset4|hejmara_utc4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone4_DST|dem4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset4_DST|hejmara_utc4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone5|dem5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone5_location|cihê_demê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset5|hejmara_utc5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|timezone5_DST|dem5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|utc_offset5_DST|hejmara_utc5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal_code_type|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal_code|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Koda_postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal2_code_type|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|postal2_code|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_code_type|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_code|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|area_codes|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|Koda_telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|iso_code|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|koda_isoyê|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|registration_plate_type|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|registration_plate|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code1_name|etîketa_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code1_info|agahiya_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code2_name|etîketa_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|code2_info|agahiya_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_name_sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_name|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_info_sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_info|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_name_sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_name|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_info_sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_info|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_name_sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_name|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_info_sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_info|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_name_sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_name|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_info_sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_info|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_name_sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_name|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_info_sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_info|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_name_sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_name|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_info_sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_info|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_name_sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_name|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_info_sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_info|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_name_sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_name|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_info_sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_info|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_name_sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank_info_sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_name_sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank1_info_sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_name_sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank2_info_sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_name_sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank3_info_sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_name_sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank4_info_sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_name_sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank5_info_sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_name_sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank6_info_sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_name_sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|blank7_info_sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|website|websîte}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank navçe|module|modul}}</code> == [[Şablon:Agahîdank nivîskar|Agahîdank nivîskar]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|image size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birthname|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|ölüm_tarihi|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|ölüm_yeri|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|vatandaşlık|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|other names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|othername|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|alias|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|meslek|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|years_active|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|etkin_yılları|salên_çalak}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|movement|tevger}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|spouses|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|parents|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|relations|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|misc|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature_size|mezinahiya_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature_alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|signature alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|homepage|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|url|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|eğitim|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|child|embed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|milliyet|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|period|serdem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|yattığı_yerin_koordinatları|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|mother|dê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|father|bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|influences|bandorbar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|influenced|bandorker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|landscape|landscape_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|notable_works|berhem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|notable_work|berhem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|language|ziman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|subject|mijar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|partners|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|domestic_partner|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|genre|şêwe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank nivîskar|genres|şêwe}}</code> == [[Şablon:Agahîdank wargeh/wîkîdane|Agahîdank wargeh/wîkîdane]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rastî|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rastî ziman|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wargeh|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê aso|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêne mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêne binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêne sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê ala|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê nîşan|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê mertal|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê dirûşma vala|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|ala mezinahî|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sînorkirina ala|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa ala|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara ala|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşan mezinahî|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa nîşan|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê nîşan|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara nîşan|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|mertal mezinahî|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa mertal|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara mertal|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dirûşma vala mezinahî|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|binnivîsa dirûşma vala|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê dirûşma vala|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gotara dirûşma vala|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê nexşe|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|zoom|mapframe-zoom}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe mezinahî|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe binnivîs|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê teng|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê binnivîs|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina nexşeyê mezinahî|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina bilindahî|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina wêneyê|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina rûgirtin|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina etîketa hêl|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|çespandina etîket|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|etîmolojî|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bernavk|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wergera_dirûşmê|tercimeya_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wergera dirûşmê|tercimeya_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|wêneyê nexşe1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe mezinahî1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nexşe binnivîs1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koord serderzî|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê koord|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên koordînat|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê deravê|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|deravê hêl|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|Beşa îdarî|beşa_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê binebeş6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê binebeş6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|damezrandin|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê damezrandinê7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema damezrandinê7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê nemayî|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema nemayî|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bi navê|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|etîketa_navenda_îdarî|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|Paytext|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navenda_îdarî|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê rûniştek1|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûniştek1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayê beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|awayî beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|beş|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê hikumetê|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|komîteya kargêriyê|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|partiya rêber|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê rêber4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên hikumetê|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rêber4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê giştî|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|girêdana dunam|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|pêşbendika yekbûn|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd welat dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd av dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|ji sedî rûerd av|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd bajarvanî|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd gundewarî|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên rûerd metro|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd rêzandin|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rûerd vala1|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê rûerd vala2|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşeyên rûerd|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dirêjahî km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dirêjahî mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|firehî km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|firehî mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên mezinahî|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên bilindahî|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|xala bilindahî|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên herî bilindahî|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|xala herî bilindahî|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|herî bilindahî m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|herî bilindahî ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|herî bilindahî rêz|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî nizmtir rêz|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên bilindahî nizmtir|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|xala bilindahî nizmtir|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî nizmtir m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî nizmtir ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe_sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sala_gelheyê|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe rêz|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşeyên gelhe|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe texmînkirin|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe texmînkirin sal|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe texmînkirin|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn sq/mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn rêz|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe bajarvanî|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe bajarvanî|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn bajarvanî km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn bajarvanî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên gelhe gundewarî|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe gundewarî|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn gundewarî km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn gundewarî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nifûsa metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên nifûsa metro|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûna metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn metro sq/mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê nifûsa vala1|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên nifûsa vala1|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala1 km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala1 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nifûsa vala1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nifûsa vala2|nifûs_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd metro sq/mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd bajarvanî sq/mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd gundewarî sq/mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd sq/mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala1 sq/mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernavê nifûsa vala2|etîketa_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên nifûsa vala2|çavkaniyên_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala2 km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|gelhe tîrbûn vala2 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|rûerd vala2 sq mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê_niştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê niştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|Navê_nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê demografîk1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên demografîk1|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav1 demografîk1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi1 demografîk1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav2 demografîk1|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi2 demografîk1|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav3 demografîk1|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi3 demografîk1|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav4 demografîk1|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi4 demografîk1|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav5 demografîk1|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi5 demografîk1|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav6 demografîk1|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi6 demografîk1|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav7 demografîk1|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi7 demografîk1|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|teşeyê demografîk2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|jêrenotên demografîk2|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav1 demografîk2|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi1 demografîk2|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav2 demografîk2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi2 demografîk2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav3 demografîk2|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi3 demografîk2|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav4 demografîk2|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi4 demografîk2|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav5 demografîk2|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi5 demografîk2|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav6 demografîk2|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi6 demografîk2|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|sernav7 demografîk2|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahi7 demografîk2|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|saet|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|demjimêr|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî1 DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset1 DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navçeya demjimêrî2 DH|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|utc offset2 DH|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê koda postayê|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koda postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê koda postayê2|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koda postayê2|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê koda telefonê|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|koda telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|pergala agahiyên navnîşana dîjîtal|geocode}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|iso kod|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|cureyê nîşana erebeyê|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|nîşana erebeyê|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala1 sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala1 sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala2 sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala2|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala2 sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala2|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala3 sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala3|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala3 sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala3|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala4 sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala4|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala4 sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala4|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala5 sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala5|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala5 sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala5|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala6 sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala6|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala6 sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala6|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala7 sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala7|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala7 sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala7|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala1 sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala1 sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala2 sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala2 sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala3 sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala3 sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala4 sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala4 sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala5 sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala5 sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala6 sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala6 sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|navê vala7 sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|agahiyên vala7 sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|dema avabûnê|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh/wîkîdane|bilindahî|bilindahî_m}}</code> == [[Şablon:Agahîdank wargeh|Agahîdank wargeh]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|official_name|navê_resmî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê fermî|navê_fermî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rastî|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rastî ziman|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|other_name|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê din|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|settlement_type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cure|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|type|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wargeh|statû}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1|zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type|etîketa_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info|agahiya_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type1|etîketa1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info1|agahiya1_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type2|etîketa2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info2|agahiya2_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type3|etîketa3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info3|agahiya3_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type4|etîketa4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info4|agahiya4_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type5|etîketa5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info5|agahiya5_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_type6|etîketa6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang1_info6|agahiya6_zimanê_translît1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2|zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type|etîketa_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info|agahiya_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type1|etîketa1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info1|agahiya1_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type2|etîketa2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info2|agahiya2_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type3|etîketa3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info3|agahiya3_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type4|etîketa4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info4|agahiya4_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type5|etîketa5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info5|agahiya5_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_type6|etîketa6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|translit_lang2_info6|agahiya6_zimanê_translît2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_skyline|wêneyê_asoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê aso|wêneyê_asoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|imagesize|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne_mezinahî|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne_binnivîs|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêne_sernûçe|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_flag|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê ala|wêneyê_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_size|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|ala mezinahî|mezinahiya_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_border|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sinora_alayê|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sînorkirina ala|sînora_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_alt|alt_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|flag_link|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara ala|lînka_alayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_seal|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê nîşan|wêneyê_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_size|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşan mezinahî|mezinahiya_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_alt|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|binnivîsa nîşan|alt_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_type|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê nîşan|etîketa_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seal_link|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara nîşan|lînka_nîşanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_shield|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rismê_mertal|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê mertal|wêneyê_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|shield_size|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mertal mezinahî|mezinahiya_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|shield_alt|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|binnivîsa mertal|alt_metal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|shield_link|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara mertal|lînka_mertal}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_blank_emblem|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê dirûşma vala|wêneyê_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_size|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dirûşma vala mezinahî|mezinahiya_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_alt|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|binnivîsa dirûşma vala|alt_amblem}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_type|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê dirûşma vala|etîketa_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_emblem_link|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gotara dirûşma vala|lînka_amblemê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_map|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê nexşe|wêneyê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mapsize|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mezinahiya_xerîteyê|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe mezinahî|mezinahiya_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|map_alt|alt_nexşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|map_caption|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe binnivîs|sernavê_nexşeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_narrow|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê teng|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê|nexşeya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_caption|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_caption_notsmall|sernavê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_map_alt|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê binnivîs|alt_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_mapsize|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina nexşeyê mezinahî|mezinahiya_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_relief|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina bilindahî|nexşeya_topografî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_image|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina wêneyê|wêneyê_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_overlay|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina rûgirtin|kiraskirina_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_label_position|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina etîketa hêl|aliyê_etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_label|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|çespandina etîket|etîketa_reptiyeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pushpin_outside|reptiye_liderve}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|etymology|etîmolojî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nicknames|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bernavk|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nickname_link|lînka_bernavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|motto|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mottoes|dirûşm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|motto_link|lînka_dirûşmê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|anthem|sirûd}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|anthem_link|lînka_sirûdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|image_map1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|wêneyê nexşe1|wêneyê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|mapsize1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe mezinahî1|mezinahiya_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|map_caption1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nexşe binnivîs1|sernavê_nexşeyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coordinates|koordînat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coordinates_footnotes|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên koordînat|çavkaniyên_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|grid_name|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê deravê|navê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|grid_position|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|deravê hêl|cihê_grîdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coor_pinpoint|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|coor_type|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koord serderzî|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê koord|detaya_koordînatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş|etîketa_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş|navê_binebeşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş1|etîketa_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş1|navê_binebeşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş2|etîketa_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş2|navê_binebeşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş3|etîketa_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş3|navê_binebeşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş4|etîketa_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş4|navê_binebeşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş5|etîketa_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş5|navê_binebeşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_type6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê binebeş6|etîketa_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|subdivision_name6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê binebeş6|navê_binebeşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê|etîketa_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê|dema_avakirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê1|etîketa_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê1|dema_avakirinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê2|etîketa_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê2|dema_avakirinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê3|etîketa_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê3|dema_avakirinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê4|etîketa_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê4|dema_avakirinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê5|etîketa_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê5|dema_avakirinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê6|etîketa_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê6|dema_avakirinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_title7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê damezrandinê7|etîketa_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|established_date7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema damezrandinê7|dema_avakirinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|extinct_title|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê nemayî|etîketa_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|extinct_date|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dema nemayî|dema_bidawîbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|founder|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|damezrandin|damezrîner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|named_for|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bi navê|nav_lê_kirî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat_type|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê rûniştek|etîketa_merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûniştek|merkeza_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat1_type|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê rûniştek1|etîketa_merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûniştek1|merkeza_îdarî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat2_type|etîketa_merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|seat2|merkeza_îdarî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|parts_type|etîketa_qisman}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|parts|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|beş|qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|parts_style|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayê beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|awayî beşê|stîla_qism}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p1|q1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p2|q2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p3|q3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p4|q4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p5|q5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p6|q6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p7|q7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p8|q8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p9|q9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p10|q10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p11|q11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p12|q12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p13|q13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p14|q14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p15|q15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p16|q16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p17|q17}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p18|q18}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p19|q19}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p20|q20}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p21|q21}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p22|q22}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p23|q23}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p24|q24}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p25|q25}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p26|q26}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p27|q27}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p28|q28}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p29|q29}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p30|q30}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p31|q31}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p32|q32}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p33|q33}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p34|q34}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p35|q35}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p36|q36}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p37|q37}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p38|q38}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p39|q39}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p40|q40}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p41|q41}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p42|q42}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p43|q43}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p44|q44}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p45|q45}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p46|q46}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p47|q47}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p48|q48}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p49|q49}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|p50|q50}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_type|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê hikumetê|cureyê_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_footnotes|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên hikumetê|çavkaniyên_hikûmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|governing_body|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|komîteya kargêriyê|encumena_îdarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber|etîketa_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber|navê_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_party|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|partiya rêber|partiya_serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber1|etîketa_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber1|navê_serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber2|etîketa_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber2|navê_serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber3|etîketa_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber3|navê_serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_title4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rêber4|etîketa_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|leader_name4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê rêber4|navê_serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank1_title|etîketa_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank1|agahiya_îdarî_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank2_title|etîketa_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank2|agahiya_îdarî_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank3_title|etîketa_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank3|agahiya_îdarî_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank4_title|etîketa_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank4|agahiya_îdarî_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank5_title|etîketa_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank5|agahiya_îdarî_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank6_title|etîketa_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|government_blank6|agahiya_îdarî_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|total_type|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê giştî|etîketa_temamiya_qadê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_footnotes|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd|çavkaniyên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|unit_pref|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pêşbendika yekbûn|tercîha_yekeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dunam_link|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|girêdana dunam|lînka_donimê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd km2|temamiya_qadê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd ha|temamiya_qadê_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd acre|temamiya_qadê_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_sq_mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd sq/mi|temamiya_qadê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_total_dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd dunam|temamiya_qadê_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat km2|qada_erdî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat ha|qada_erdî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat acre|qada_erdî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_sq_mi|qada_erdî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_land_dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd welat dunam|qada_erdî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_percent|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|ji sedî rûerd av|qada_avî_jisedî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av km2|qada_avî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av ha|qada_avî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av acre|qada_avî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_sq_mi|qada_avî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_water_dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd av dunam|qada_avî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_footnotes|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd bajarvanî|çavkaniyên_qada_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî km2|qada_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî ha|qada_bajarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî acre|qada_bajarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_sq_mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî sq/mi|qada_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_urban_dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd bajarvanî dunam|qada_bajarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_footnotes|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd gundewarî|çavkaniyên_qada_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî km2|qada_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî ha|qada_gundewarî_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî acre|qada_gundewarî_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_sq_mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî sq/mi|qada_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rural_dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd gundewarî dunam|qada_gundewarî_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_footnotes|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên rûerd metro|çavkaniyên_qada_metro}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro km2|qada_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro ha|qada_metro_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_sq_mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro sq/mi|qada_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro acre|qada_metro_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_metro_dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd metro dunam|qada_metro_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_title|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rûerd vala1|etîketa_qadê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 km2|qad_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 ha|qad_vala1_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 acre|qad_vala1_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_sq_mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 sq/mi|qad_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank1_dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala1 dunam|qad_vala1_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_title|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê rûerd vala2|etîketa_qadê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 km2|qad_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 ha|qad_vala2_ha}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 acre|qad_vala2_acre}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_sq_mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 sq mi|qad_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_blank2_dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd vala2 dunam|qad_vala2_donim}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_rank|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rûerd rêzandin|rêza_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_note|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşeyên rûerd|notên_qada_rûerdê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|width_km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|firehî km|firehî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|width_mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|firehî mi|firehî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_link|lînka_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_footnotes|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên bilindahî|çavkaniyên_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_point|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|xala bilindahî|niqteya_bilindahiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî m|bilindahî_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_ft|bilindahî_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên herî bilindahî|çavkaniyên_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_point|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|xala herî bilindahî|niqteya_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|herî bilindahî m|bilindahiya_maks_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|herî bilindahî ft|bilindahiya_maks_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_max_rank|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|herî bilindahî rêz|rêza_bilindahiya_maks}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_footnotes|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên bilindahî nizmtir|çavkaniyên_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_point|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|xala bilindahî nizmtir|niqteya_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî nizmtir m|bilindahiya_mîn_m}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî nizmtir ft|bilindahiya_mîn_ft}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|elevation_min_rank|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|bilindahî nizmtir rêz|rêza_bilindahiya_mîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_as_of|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe sal|sala_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|temamiya_nifûsê|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_total|nifûs}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa metro|nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_urban|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa bajarvanî|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe bajarvanî|nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_rural|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa gundewarî|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe gundewarî|nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_footnotes|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe|çavkaniyên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_est|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe texmînkirin|texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pop_est_as_of|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe texmînkirin sal|sala_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pop_est_footnotes|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe texmînkirin|çavkaniyên_texmîna_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_rank|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe rêz|rêza_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|berbelaviya_gelheyê_km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn km2|berbelaviya_nifûsê_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_rank|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|rêza_berbelaviya_gelheyê|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn rêz|rêza_berbelaviya_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_urban_km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn bajarvanî km2|berbelaviya_nifûsa_bajarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_urban_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn bajarvanî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_bajarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_urban_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe bajarvanî|çavkaniyên_nifûsa_bajarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_rural_km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn gundewarî km2|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_rural_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn gundewarî sq/mi|berbelaviya_nifûsa_gundewarî_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_rural_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên gelhe gundewarî|çavkaniyên_nifûsa_gundewarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_metro_km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûna metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn metro km2|berbelaviya_nifûsa_metro_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_metro_sq_mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn metro sq/mi|berbelaviya_nifûsa_metro_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_metro_footnotes|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên nifûsa metro|çavkaniyên_nifûsa_metroyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank1_title|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê nifûsa vala1|etîketa_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa vala1|nifûs_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank1_footnotes|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên nifûsa vala1|çavkaniyên_nifûsê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank1_km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala1 km2|berbelaviya_nifûsê_vala1_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank1_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala1 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala1_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank2_title|etîketa_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernavê nifûsa vala2|etîketa_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank2|nifûs_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nifûsa vala2|nifûs_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên nifûsa vala2|çavkaniyên_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_blank2_footnotes|çavkaniyên_nifûsê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank2_km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala2 km2|berbelaviya_nifûsê_vala2_km2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_blank2_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn vala2 sq/mi|berbelaviya_nifûsê_vala2_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_note|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşeyên gelhe|notên_nifûsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_demonym|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_demonyms|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê nîştecihan|demonîm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics_type1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê demografîk1|cureyê_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_footnotes|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên demografîk1|çavkaniyên_demografiyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav1 demografîk1|1etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi1 demografîk1|1agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title2|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav2 demografîk1|1etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info2|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi2 demografîk1|1agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title3|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav3 demografîk1|1etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info3|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi3 demografîk1|1agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title4|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav4 demografîk1|1etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info4|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi4 demografîk1|1agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title5|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav5 demografîk1|1etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info5|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi5 demografîk1|1agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title6|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav6 demografîk1|1etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info6|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi6 demografîk1|1agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title7|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav7 demografîk1|1etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info7|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi7 demografîk1|1agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title8|1etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info8|1agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title9|1etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info9|1agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_title10|1etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics1_info10|1agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics_type2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|teşeyê demografîk2|cureyê_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_footnotes|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên demografîk2|çavkaniyên_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title1|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav1 demografîk2|2etîketa_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info1|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi1 demografîk2|2agahiya_demografiyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav2 demografîk2|2etîketa_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi2 demografîk2|2agahiya_demografiyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title3|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav3 demografîk2|2etîketa_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info3|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi3 demografîk2|2agahiya_demografiyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title4|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav4 demografîk2|2etîketa_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info4|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi4 demografîk2|2agahiya_demografiyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title5|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav5 demografîk2|2etîketa_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info5|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi5 demografîk2|2agahiya_demografiyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title6|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav6 demografîk2|2etîketa_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info6|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi6 demografîk2|2agahiya_demografiyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title7|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|sernav7 demografîk2|2etîketa_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info7|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahi7 demografîk2|2agahiya_demografiyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title8|2etîketa_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info8|2agahiya_demografiyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title9|2etîketa_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info9|2agahiya_demografiyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_title10|2etîketa_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|demographics2_info10|2agahiya_demografiyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone_link|lînka_demê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone1|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêr|dem1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone1_location|cihê_demê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset1|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset|hejmara_utc1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset1_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset_DST|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset1 DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset DH|hejmara_utc1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone1_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone_DST|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî1 DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî DH|dem1_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî2|dem2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone2_location|cihê_demê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset2|hejmara_utc2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone2_DST|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navçeya demjimêrî2 DH|dem2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset2_DST|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc offset2 DH|hejmara_utc2_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone3|dem3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone3_location|cihê_demê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset3|hejmara_utc3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone3_DST|dem3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset3_DST|hejmara_utc3_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone4|dem4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone4_location|cihê_demê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset4|hejmara_utc4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone4_DST|dem4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset4_DST|hejmara_utc4_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone5|dem5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone5_location|cihê_demê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset5|hejmara_utc5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|timezone5_DST|dem5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|utc_offset5_DST|hejmara_utc5_havîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal_code_type|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê koda postayê|cureyê_koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal_code|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda postayê|koda_postayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal2_code_type|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê koda postayê2|cureyê_koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|postal2_code|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda postayê2|koda_postayê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_code_type|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê koda telefonê|cureyê_koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_code|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|area_codes|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda telefonê|koda_telefonê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|pergala agahiyên navnîşana dîjîtal|geocode}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|iso_code|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|koda_isoyê|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|iso kod|koda_îsoyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|registration_plate_type|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|cureyê nîşana erebeyê|cureyê_plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|registration_plate|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|nîşana erebeyê|plakaya_erebeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code1_name|etîketa_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code1_info|agahiya_kod1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code2_name|etîketa_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|code2_info|agahiya_kod2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_name_sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_name|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala sec1|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala|beş1_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_info_sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_info|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala sec1|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala|beş1_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_name_sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_name|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala1 sec1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala1|beş1_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_info_sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_info|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala1 sec1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala1|beş1_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_name_sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_name|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala2 sec1|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala2|beş1_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_info_sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_info|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala2 sec1|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala2|beş1_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_name_sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_name|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala3 sec1|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala3|beş1_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_info_sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_info|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala3 sec1|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala3|beş1_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_name_sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_name|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala4 sec1|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala4|beş1_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_info_sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_info|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala4 sec1|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala4|beş1_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_name_sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_name|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala5 sec1|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala5|beş1_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_info_sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_info|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala5 sec1|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala5|beş1_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_name_sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_name|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala6 sec1|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala6|beş1_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_info_sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_info|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala6 sec1|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala6|beş1_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_name_sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_name|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala7 sec1|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala7|beş1_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_info_sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_info|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala7 sec1|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala7|beş1_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_name_sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala sec2|beş2_etîketa_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank_info_sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala sec2|beş2_agahiya_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_name_sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala1 sec2|beş2_etîketa_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank1_info_sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala1 sec2|beş2_agahiya_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_name_sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala2 sec2|beş2_etîketa_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank2_info_sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala2 sec2|beş2_agahiya_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_name_sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala3 sec2|beş2_etîketa_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank3_info_sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala3 sec2|beş2_agahiya_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_name_sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala4 sec2|beş2_etîketa_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank4_info_sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala4 sec2|beş2_agahiya_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_name_sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala5 sec2|beş2_etîketa_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank5_info_sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala5 sec2|beş2_agahiya_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_name_sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala6 sec2|beş2_etîketa_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank6_info_sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala6 sec2|beş2_agahiya_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_name_sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|navê vala7 sec2|beş2_etîketa_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|blank7_info_sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|agahiyên vala7 sec2|beş2_agahiya_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|websîte|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|population_density_sq_mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|gelhe tîrbûn sq/mi|berbelaviya_nifûsê_sq_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|length_km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dirêjahî km|dirêjahî_km}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|length_mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dirêjahî mi|dirêjahî_mi}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|dimensions_footnotes|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank wargeh|jêrenotên mezinahî|çavkaniyên_dirêjahî_firehî}}</code> == [[Şablon:Agahîdank xwedî meqam|Agahîdank xwedî meqam]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific-prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|honorific-suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|imagesize|mezinahiya_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image_size|mezinahiya_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image name|wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|navê_wêne|wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|image_name_alt|alt_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alt_navê_wêne|alt_wêne2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|smallimage|wêneyê_biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|smallimage_alt|alt_wêneyê_biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|speaker|serokên_meclîsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominee|namzed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|candidate|namzed}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname2|1navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata2|1navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname2|2navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata2|2navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname2|3navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata2|3navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname2|4navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata2|4navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname2|5navê_vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata2|5navê_daneyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside2|tevî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from2|balyozên_dewleta2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer2|tayînker2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed2|tayînker2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly2|meclîs2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor2|şansolye2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader2|hevserok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency2|herêma_hilbijartinê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country2|li_dewleta2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy2|cîgirên_serokwezîrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general2|waliyên_giştî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general2|waliyên_giştî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor2|walî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader2|serok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor2|cîgirên_waliyê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant2|cîgir2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from2|dîplomatên_dewleta2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority2|deng2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister2|wezîr2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch2|serwer2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator2|pêşniyazker2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office2|meqam2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order2|rêz2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup2|koma_meclîsê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor2|berê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president2|serokkomar2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister2|serokwezîr2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding2|dikeve_şûnê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor2|paşê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label2|etîketa_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel2|etîketa_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend2|dawiya_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end2|dawiya_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart2|destpêka_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start2|destpêka_dewrê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term2|dewr2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident2|cîgirserok2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|party|partî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname|1navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata|1navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname|2navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata|2navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname|3navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata|3navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname|4navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata|4navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname|5navê_vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata|5navê_daneyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside|tevî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from|balyozên_dewleta}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer|tayînker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed|tayînker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor|şansolye}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader|hevserok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency|herêma_hilbijartinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country|li_dewleta}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy|cîgirên_serokwezîrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|election_date|roja_hilbijartinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general|waliyên_giştî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general|waliyên_giştî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor|walî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|incumbent|niha_wezîfedar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader|serok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor|cîgirên_waliyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant|cîgir}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority|deng}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister|wezîr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from|dîplomatên_dewleta}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch|serwer}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator|pêşniyazker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office|meqam}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|opponent|dijber}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order|rêz}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup|koma_meclîsê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor|berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister|serokwezîr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|runningmate|cîgirên_namzedê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status|rewş}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding|dikeve_şûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor|paşê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label|etîketa_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel|etîketa_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend|dawiya_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end|dawiya_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart|destpêka_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start|destpêka_dewrê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term|dewr}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident|cîgirserok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term|dewra_berê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname1|1navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata1|1navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname1|2navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata1|2navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname1|3navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata1|3navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname1|4navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata1|4navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname1|5navê_vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata1|5navê_daneyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside1|tevî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from1|balyozên_dewleta1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer1|tayînker1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed1|tayînker1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly1|meclîs1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor1|şansolye1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader1|hevserok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency1|herêma_hilbijartinê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country1|li_dewleta1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy1|cîgirên_serokwezîrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general1|waliyên_giştî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general1|waliyên_giştî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor1|walî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader1|serok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor1|cîgirên_waliyê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant1|cîgir1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from1|dîplomatên_dewleta1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority1|deng1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister1|wezîr1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch1|serwer1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator1|pêşniyazker1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office1|meqam1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order1|rêz1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup1|koma_meclîsê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor1|berê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president1|serokkomar1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister1|serokwezîr1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state1|herêma_federal1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status1|rewş1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding1|dikeve_şûnê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor1|paşê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label1|etîketa_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel1|etîketa_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend1|dawiya_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end1|dawiya_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart1|destpêka_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start1|destpêka_dewrê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term1|dewr1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident1|cîgirserok1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term1|dewra_berê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state2|herêma_federal2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status2|rewş2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term2|dewra_berê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname3|1navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata3|1navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname3|2navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata3|2navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname3|3navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata3|3navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname3|4navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata3|4navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname3|5navê_vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata3|5navê_daneyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside3|tevî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from3|balyozên_dewleta3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer3|tayînker3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed3|tayînker3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly3|meclîs3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor3|şansolye3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader3|hevserok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency3|herêma_hilbijartinê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country3|li_dewleta3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy3|cîgirên_serokwezîrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general3|waliyên_giştî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general3|waliyên_giştî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor3|walî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader3|serok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor3|cîgirên_waliyê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant3|cîgir3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from3|dîplomatên_dewleta3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority3|deng3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister3|wezîr3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch3|serwer3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator3|pêşniyazker3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office3|meqam3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order3|rêz3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup3|koma_meclîsê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor3|berê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president3|serokkomar3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister3|serokwezîr3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state3|herêma_federal3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status3|rewş3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding3|dikeve_şûnê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor3|paşê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label3|etîketa_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel3|etîketa_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend3|dawiya_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end3|dawiya_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart3|destpêka_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start3|destpêka_dewrê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term3|dewr3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident3|cîgirserok3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term3|dewra_berê3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname4|1navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata4|1navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname4|2navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata4|2navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname4|3navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata4|3navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname4|4navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata4|4navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname4|5navê_vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata4|5navê_daneyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside4|tevî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from4|balyozên_dewleta4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer4|tayînker4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed4|tayînker4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly4|meclîs4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor4|şansolye4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader4|hevserok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency4|herêma_hilbijartinê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country4|li_dewleta4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy4|cîgirên_serokwezîrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general4|waliyên_giştî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general4|waliyên_giştî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor4|walî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader4|serok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor4|cîgirên_waliyê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant4|cîgir4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from4|dîplomatên_dewleta4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority4|deng4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister4|wezîr4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch4|serwer4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator4|pêşniyazker4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office4|meqam4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order4|rêz4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup4|koma_meclîsê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor4|berê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president4|serokkomar4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister4|serokwezîr4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state4|herêma_federal4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status4|rewş4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding4|dikeve_şûnê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor4|paşê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label4|etîketa_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel4|etîketa_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend4|dawiya_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end4|dawiya_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart4|destpêka_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start4|destpêka_dewrê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term4|dewr4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident4|cîgirserok4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term4|dewra_berê4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname5|1navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata5|1navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname5|2navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata5|2navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname5|3navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata5|3navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname5|4navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata5|4navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname5|5navê_vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata5|5navê_daneyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside5|tevî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from5|balyozên_dewleta5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer5|tayînker5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed5|tayînker5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly5|meclîs5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor5|şansolye5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader5|hevserok5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency5|herêma_hilbijartinê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country5|li_dewleta5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy5|cîgirên_serokwezîrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general5|waliyên_giştî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general5|waliyên_giştî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor5|walî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader5|serok5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor5|cîgirên_waliyê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant5|cîgir5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from5|dîplomatên_dewleta5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority5|deng5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister5|wezîr5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch5|serwer5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator5|pêşniyazker5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office5|meqam5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order5|rêz5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup5|koma_meclîsê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor5|berê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president5|serokkomar5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister5|serokwezîr5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state5|herêma_federal5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status5|rewş5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding5|dikeve_şûnê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor5|paşê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label5|etîketa_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel5|etîketa_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend5|dawiya_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end5|dawiya_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart5|destpêka_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start5|destpêka_dewrê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term5|dewr5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident5|cîgirserok5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term5|dewra_berê5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname6|1navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata6|1navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname6|2navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata6|2navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname6|3navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata6|3navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname6|4navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata6|4navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname6|5navê_vala6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata6|5navê_daneyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside6|tevî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from6|balyozên_dewleta6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer6|tayînker6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed6|tayînker6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly6|meclîs6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor6|şansolye6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader6|hevserok6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency6|herêma_hilbijartinê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country6|li_dewleta6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy6|cîgirên_serokwezîrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general6|waliyên_giştî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general6|waliyên_giştî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor6|walî6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader6|serok6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor6|cîgirên_waliyê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant6|cîgir6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from6|dîplomatên_dewleta6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority6|deng6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister6|wezîr6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch6|serwer6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator6|pêşniyazker6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office6|meqam6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order6|rêz6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup6|koma_meclîsê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor6|berê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president6|serokkomar6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister6|serokwezîr6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state6|herêma_federal6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status6|rewş6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding6|dikeve_şûnê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor6|paşê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label6|etîketa_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel6|etîketa_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend6|dawiya_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end6|dawiya_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart6|destpêka_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start6|destpêka_dewrê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term6|dewr6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident6|cîgirserok6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term6|dewra_berê6}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname7|1navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata7|1navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname7|2navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata7|2navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname7|3navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata7|3navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname7|4navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata7|4navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname7|5navê_vala7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata7|5navê_daneyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside7|tevî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from7|balyozên_dewleta7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer7|tayînker7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed7|tayînker7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly7|meclîs7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor7|şansolye7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader7|hevserok7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency7|herêma_hilbijartinê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country7|li_dewleta7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy7|cîgirên_serokwezîrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general7|waliyên_giştî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general7|waliyên_giştî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor7|walî7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader7|serok7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor7|cîgirên_waliyê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant7|cîgir7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from7|dîplomatên_dewleta7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority7|deng7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister7|wezîr7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch7|serwer7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator7|pêşniyazker7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office7|meqam7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order7|rêz7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup7|koma_meclîsê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor7|berê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president7|serokkomar7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister7|serokwezîr7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state7|herêma_federal7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status7|rewş7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding7|dikeve_şûnê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor7|paşê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label7|etîketa_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel7|etîketa_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend7|dawiya_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end7|dawiya_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart7|destpêka_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start7|destpêka_dewrê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term7|dewr7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident7|cîgirserok7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term7|dewra_berê7}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname8|1navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata8|1navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname8|2navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata8|2navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname8|3navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata8|3navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname8|4navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata8|4navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname8|5navê_vala8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata8|5navê_daneyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside8|tevî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from8|balyozên_dewleta8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer8|tayînker8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed8|tayînker8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly8|meclîs8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor8|şansolye8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader8|hevserok8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency8|herêma_hilbijartinê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country8|li_dewleta8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy8|cîgirên_serokwezîrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general8|waliyên_giştî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general8|waliyên_giştî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor8|walî8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader8|serok8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor8|cîgirên_waliyê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant8|cîgir8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from8|dîplomatên_dewleta8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority8|deng8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister8|wezîr8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch8|serwer8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator8|pêşniyazker8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office8|meqam8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order8|rêz8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup8|koma_meclîsê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor8|berê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president8|serokkomar8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister8|serokwezîr8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state8|herêma_federal8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status8|rewş8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding8|dikeve_şûnê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor8|paşê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label8|etîketa_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel8|etîketa_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend8|dawiya_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end8|dawiya_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart8|destpêka_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start8|destpêka_dewrê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term8|dewr8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident8|cîgirserok8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term8|dewra_berê8}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname9|1navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata9|1navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname9|2navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata9|2navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname9|3navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata9|3navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname9|4navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata9|4navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname9|5navê_vala9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata9|5navê_daneyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside9|tevî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from9|balyozên_dewleta9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer9|tayînker9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed9|tayînker9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly9|meclîs9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor9|şansolye9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader9|hevserok9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency9|herêma_hilbijartinê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country9|li_dewleta9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy9|cîgirên_serokwezîrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general9|waliyên_giştî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general9|waliyên_giştî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor9|walî9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader9|serok9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor9|cîgirên_waliyê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant9|cîgir9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from9|dîplomatên_dewleta9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority9|deng9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister9|wezîr9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch9|serwer9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator9|pêşniyazker9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office9|meqam9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order9|rêz9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup9|koma_meclîsê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor9|berê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president9|serokkomar9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister9|serokwezîr9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state9|herêma_federal9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status9|rewş9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding9|dikeve_şûnê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor9|paşê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label9|etîketa_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel9|etîketa_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend9|dawiya_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end9|dawiya_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart9|destpêka_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start9|destpêka_dewrê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term9|dewr9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident9|cîgirserok9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term9|dewra_berê9}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname10|1navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata10|1navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname10|2navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata10|2navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname10|3navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata10|3navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname10|4navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata10|4navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname10|5navê_vala10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata10|5navê_daneyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside10|tevî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from10|balyozên_dewleta10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer10|tayînker10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed10|tayînker10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly10|meclîs10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor10|şansolye10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader10|hevserok10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency10|herêma_hilbijartinê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country10|li_dewleta10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy10|cîgirên_serokwezîrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general10|waliyên_giştî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general10|waliyên_giştî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor10|walî10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader10|serok10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor10|cîgirên_waliyê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant10|cîgir10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from10|dîplomatên_dewleta10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority10|deng10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister10|wezîr10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch10|serwer10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator10|pêşniyazker10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office10|meqam10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order10|rêz10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup10|koma_meclîsê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor10|berê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president10|serokkomar10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister10|serokwezîr10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state10|herêma_federal10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status10|rewş10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding10|dikeve_şûnê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor10|paşê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label10|etîketa_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel10|etîketa_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend10|dawiya_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end10|dawiya_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart10|destpêka_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start10|destpêka_dewrê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term10|dewr10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident10|cîgirserok10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term10|dewra_berê10}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname11|1navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata11|1navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname11|2navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata11|2navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname11|3navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata11|3navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname11|4navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata11|4navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname11|5navê_vala11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata11|5navê_daneyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside11|tevî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from11|balyozên_dewleta11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer11|tayînker11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed11|tayînker11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly11|meclîs11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor11|şansolye11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader11|hevserok11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency11|herêma_hilbijartinê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country11|li_dewleta11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy11|cîgirên_serokwezîrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general11|waliyên_giştî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general11|waliyên_giştî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor11|walî11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader11|serok11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor11|cîgirên_waliyê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant11|cîgir11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from11|dîplomatên_dewleta11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority11|deng11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister11|wezîr11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch11|serwer11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator11|pêşniyazker11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office11|meqam11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order11|rêz11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup11|koma_meclîsê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor11|berê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president11|serokkomar11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister11|serokwezîr11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state11|herêma_federal11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status11|rewş11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding11|dikeve_şûnê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor11|paşê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label11|etîketa_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel11|etîketa_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend11|dawiya_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end11|dawiya_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart11|destpêka_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start11|destpêka_dewrê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term11|dewr11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident11|cîgirserok11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term11|dewra_berê11}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname12|1navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata12|1navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname12|2navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata12|2navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname12|3navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata12|3navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname12|4navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata12|4navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname12|5navê_vala12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata12|5navê_daneyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside12|tevî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from12|balyozên_dewleta12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer12|tayînker12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed12|tayînker12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly12|meclîs12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor12|şansolye12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader12|hevserok12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency12|herêma_hilbijartinê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country12|li_dewleta12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy12|cîgirên_serokwezîrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general12|waliyên_giştî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general12|waliyên_giştî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor12|walî12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader12|serok12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor12|cîgirên_waliyê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant12|cîgir12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from12|dîplomatên_dewleta12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority12|deng12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister12|wezîr12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch12|serwer12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator12|pêşniyazker12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office12|meqam12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order12|rêz12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup12|koma_meclîsê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor12|berê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president12|serokkomar12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister12|serokwezîr12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state12|herêma_federal12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status12|rewş12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding12|dikeve_şûnê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor12|paşê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label12|etîketa_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel12|etîketa_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend12|dawiya_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end12|dawiya_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart12|destpêka_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start12|destpêka_dewrê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term12|dewr12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident12|cîgirserok12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term12|dewra_berê12}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname13|1navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata13|1navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname13|2navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata13|2navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname13|3navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata13|3navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname13|4navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata13|4navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname13|5navê_vala13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata13|5navê_daneyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside13|tevî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from13|balyozên_dewleta13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer13|tayînker13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed13|tayînker13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly13|meclîs13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor13|şansolye13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader13|hevserok13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency13|herêma_hilbijartinê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country13|li_dewleta13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy13|cîgirên_serokwezîrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general13|waliyên_giştî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general13|waliyên_giştî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor13|walî13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader13|serok13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor13|cîgirên_waliyê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant13|cîgir13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from13|dîplomatên_dewleta13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority13|deng13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister13|wezîr13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch13|serwer13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator13|pêşniyazker13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office13|meqam13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order13|rêz13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup13|koma_meclîsê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor13|berê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president13|serokkomar13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister13|serokwezîr13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state13|herêma_federal13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status13|rewş13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding13|dikeve_şûnê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor13|paşê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label13|etîketa_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel13|etîketa_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend13|dawiya_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end13|dawiya_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart13|destpêka_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start13|destpêka_dewrê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term13|dewr13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident13|cîgirserok13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term13|dewra_berê13}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname14|1navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata14|1navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname14|2navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata14|2navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname14|3navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata14|3navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname14|4navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata14|4navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname14|5navê_vala14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata14|5navê_daneyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside14|tevî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from14|balyozên_dewleta14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer14|tayînker14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed14|tayînker14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly14|meclîs14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor14|şansolye14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader14|hevserok14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency14|herêma_hilbijartinê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country14|li_dewleta14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy14|cîgirên_serokwezîrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general14|waliyên_giştî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general14|waliyên_giştî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor14|walî14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader14|serok14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor14|cîgirên_waliyê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant14|cîgir14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from14|dîplomatên_dewleta14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority14|deng14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister14|wezîr14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch14|serwer14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator14|pêşniyazker14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office14|meqam14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order14|rêz14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup14|koma_meclîsê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor14|berê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president14|serokkomar14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister14|serokwezîr14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state14|herêma_federal14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status14|rewş14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding14|dikeve_şûnê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor14|paşê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label14|etîketa_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel14|etîketa_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend14|dawiya_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end14|dawiya_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart14|destpêka_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start14|destpêka_dewrê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term14|dewr14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident14|cîgirserok14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term14|dewra_berê14}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname15|1navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata15|1navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname15|2navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata15|2navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname15|3navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata15|3navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname15|4navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata15|4navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname15|5navê_vala15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata15|5navê_daneyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside15|tevî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from15|balyozên_dewleta15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer15|tayînker15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed15|tayînker15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly15|meclîs15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor15|şansolye15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader15|hevserok15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency15|herêma_hilbijartinê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country15|li_dewleta15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy15|cîgirên_serokwezîrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general15|waliyên_giştî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general15|waliyên_giştî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor15|walî15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader15|serok15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor15|cîgirên_waliyê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant15|cîgir15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from15|dîplomatên_dewleta15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority15|deng15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister15|wezîr15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch15|serwer15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator15|pêşniyazker15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office15|meqam15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order15|rêz15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup15|koma_meclîsê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor15|berê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president15|serokkomar15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister15|serokwezîr15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state15|herêma_federal15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status15|rewş15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding15|dikeve_şûnê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor15|paşê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label15|etîketa_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel15|etîketa_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend15|dawiya_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end15|dawiya_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart15|destpêka_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start15|destpêka_dewrê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term15|dewr15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident15|cîgirserok15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term15|dewra_berê15}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1blankname16|1navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|1namedata16|1navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2blankname16|2navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|2namedata16|2navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3blankname16|3navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|3namedata16|3navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4blankname16|4navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|4namedata16|4navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5blankname16|5navê_vala16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|5namedata16|5navê_daneyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alongside16|tevî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|ambassador_from16|balyozên_dewleta16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointer16|tayînker16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|appointed16|tayînker16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|assembly16|meclîs16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|chancellor16|şansolye16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|co-leader16|hevserok16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|constituency16|herêma_hilbijartinê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|country16|li_dewleta16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|deputy16|cîgirên_serokwezîrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor-general16|waliyên_giştî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor_general16|waliyên_giştî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|governor16|walî16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|leader16|serok16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant_governor16|cîgirên_waliyê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|lieutenant16|cîgir16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister_from16|dîplomatên_dewleta16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|majority16|deng16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|minister16|wezîr16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|monarch16|serwer16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nominator16|pêşniyazker16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|office16|meqam16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|order16|rêz16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parliamentarygroup16|koma_meclîsê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|predecessor16|berê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|president16|serokkomar16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|primeminister16|serokwezîr16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|state16|herêma_federal16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|status16|rewş16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|succeeding16|dikeve_şûnê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|successor16|paşê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_label16|etîketa_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termlabel16|etîketa_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termend16|dawiya_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_end16|dawiya_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|termstart16|destpêka_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term_start16|destpêka_dewrê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|term16|dewr16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|vicepresident16|cîgirserok16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|prior_term16|dewra_berê16}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|pronunciation|bilêvkirin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birthname|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|restingplace|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|restingplacecoordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|otherparty|partiyên_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|relations|têkilî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|parents|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|dê û bav|dê_û_bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|mother|dê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|father|bav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|relatives|xizm}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|residence|cîwar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|occupation|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|profession|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|known_for|tê_nasîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|salary|meaş}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|net_worth|sermiyana_net}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|cabinet|kabîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|committees|komîte}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|portfolio|portfoy}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|height|bejn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|mawards|xelatên_lêşkerî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank1|vala1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data1|dane1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank2|vala2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data2|dane2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank3|vala3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data3|dane3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank4|vala4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data4|dane4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|blank5|vala5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|data5|dane5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|allegiance|pabendî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|branch|şax}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|serviceyears|salên_xizmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|rank|paye}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|commands|fermandarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|battles|şerên_tevlêbûyî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|nickname|bernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|branch_label|etîketa_şaxê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|serviceyears_label|etîketa_salên_xizmetê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|rank_label|etîketa_payeyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|unit_label|etîketa_yekîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|unit|yekîne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|battles_label|etîkata_şer}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank1|vala_lêşkerî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data1|dane_lêşkerî1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank2|vala_lêşkerî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data2|dane_lêşkerî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank3|vala_lêşkerî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data3|dane_lêşkerî3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank4|vala_lêşkerî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data4|dane_lêşkerî4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_blank5|vala_lêşkerî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|military_data5|dane_lêşkerî5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module|modul}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module2|modul2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module3|modul3}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module4|modul4}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|module5|modul5}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank xwedî meqam|footnotes|jêrenot}}</code> == [[Şablon:Agahîdank zanyar|Agahîdank zanyar]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|honorific_prefix|pênasê_pêşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|honorific_suffix|pênasê_paşîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|name|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|native_name|navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|native_name_lang|zimanê_navê_rastî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|image|wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|caption|sernavê_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|alt|alt_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|image_size|mezinahiya_wêne}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|other_names|navê_din}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|birth_name|navê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|birth_date|roja_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|birth_place|cihê_jidayikbûnê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|death_date|roja_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|death_place|cihê_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|death_cause|sedema_mirinê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|resting_place|cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|resting_place_coordinates|koordînatên_cihê_goristanê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|citizenship|hevwelatî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|education|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|alma_mater|perwerde}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|spouse|hevjîn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|partners|partner}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|children|zarok}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|awards|xelat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|siglum|cisn}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|known_for|xebatên_navdar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|signature|şanenav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|signature_alt|sernavê_şanenavê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|website|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|URL|malper}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|footnotes|jêrenot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|fields|qada_xebatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|field|qada_xebatê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|workplaces|kargeh}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|patrons|patron}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis_title|sernavê_tezê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis_url|url_tezê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis_year|sala_tezê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis1_title|sernavê_tezê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis1_url|url_tezê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis1_year|sala_tezê1}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis2_title|sernavê_tezê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis2_url|url_tezê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|thesis2_year|sala_tezê2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|doctoral_advisor|şêwirmendên_doktorayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|academic_advisors|şêwirmendên_akamedîk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|doctoral_students|xwendekarên_doktorayê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|notable_students|xwendekarên_navdar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|influences|bandorbar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|influenced|bandorker}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|author_abbrev_bot|kurteya_nivîskar_bot}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|author_abbrev_zoo|kurteya_nivîskar_zoo}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank zanyar|module|modul}}</code> == [[Şablon:Bê dergeh|Bê dergeh]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Bê dergeh|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Bêkategorî|Bêkategorî]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Bêkategorî|small|biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Bêkategorî|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Beşê berfireh bike|Beşê berfireh bike]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|small|biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|talk|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|discuss|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|talksection|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|for|çima}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|why|çima}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Beşê berfireh bike|section|beş}}</code> == [[Şablon:Çavkanî hewce ye|Çavkanî hewce ye]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Çavkanî hewce ye|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Çavkanî hewce ye|reason|sedem}}</code> == [[Şablon:Ewkên ewk|Ewkên ewk]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Supercategory|serkategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Supercategory2|serkategorî2}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Profession|pîşe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|ParentNationality|sernetewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Nationality|netewe}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|serdûgel|serdewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|ParentCountry|serdewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|Country|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Ewkên ewk|nocat|nekat}}</code> == [[Şablon:ISBN hewce ye|ISBN hewce ye]] == * <code>{{AWB rename template parameter|ISBN hewce ye|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Islûb|Islûb]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Islûb|talk|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Islûb|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Islûb|reason|sedem}}</code> == [[Şablon:Kategorîkirina sinifê|Kategorîkirina sinifê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategorîkirina sinifê|project|proje}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategorîkirina sinifê|topic|mijar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategorîkirina sinifê|class|sinif}}</code> == [[Şablon:Kategoriya çavdêriyê|Kategoriya çavdêriyê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|container|sereke}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|container_category|kategoriya_sereke}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|tracking|şopandin}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|purpose|armanc}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|desc|tarîf}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|hidden|veşartî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|empty|vala}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|category|kategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya çavdêriyê|tracking_category|kategoriya_şopandinê}}</code> == [[Şablon:Kategoriya sereke|Kategoriya sereke]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya sereke|nocat|nekat}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya sereke|category|kategorî}}</code> == [[Şablon:Kategoriya şablonê|Kategoriya şablonê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|rhs|lirastê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|onright|lirastê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|type|cure}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|container|sereke}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|topic|mijar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|description|tarîf}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|ALTTEXT|nivîsa_alt}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|help|alîkarî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şablonê|category|kategorî}}</code> == [[Şablon:Kategoriya şitilê|Kategoriya şitilê]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|category type|cureyê_kategoriyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|article|gotar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|WikiProject|Wîkîproje}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|newstub|şablon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|category|kategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilê|message|mesaj}}</code> == [[Şablon:Kategoriya şitilên welatan|Kategoriya şitilên welatan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|article|gotar}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|newstub|şablon}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|category|kategorî}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|category type|cureyê_kategoriyê}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|WikiProject|Wîkîproje}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Kategoriya şitilên welatan|message|mesaj}}</code> == [[Şablon:Kêmgirêdan|Kêmgirêdan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Kêmgirêdan|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Mirin girêdan|date|tarîx}}</code> == [[Şablon:Netewe/pîşe|Netewe/pîşe]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|dûgelajor|dewletajor}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|ParentCountry|dewletajor}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|dûgel|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|Country|dewlet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|Nationality|milet}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Netewe/pîşe|ParentNationality|miletajor}}</code> == [[Şablon:Paqij bike|Paqij bike]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|small|biçûk}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|talk|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|discuss|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|talksection|gotûbêj}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|date|tarîx}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Paqij bike|reason|sedem}}</code> == [[Şablon:Sêwî|Sêwî]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Sêwî|date|tarîx}}</code> jthhrc4fifg060fpmwysnboqcgb1jxe 0 122911 2065912 2026517 2026-06-25T12:30:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2065912 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|ziman2=de|ziman3=fr}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan | navê_rastî = {{Unbulleted list|Ἥφαιστος|Hephaestus}} }} '''Hêfestos''' ({{Bi-grc|Ἥφαιστος|Hḗphaistos}}; {{Bi-la|Hephaestus}}) di [[mîtolojiya yewnanî]] de xwedayê agir û hesinkariyê ye.Ew kurê [[Zeus]] û [[Hera]]yê ye. [[Mîtolojiya romayî]] de ew wek [[Vulcan]]ê hatiye binavkirin. Hêfestos xwedayê huner, hesinkarî, peykersaz, masonerî, metalurjî, volkan û agir e. Hêfestos, hesinkarê Olîmposê, di mîtolojiyê de jî tê zanîn ku bi çekên bilind, cebilxane û amûrên mekanîkî yên robotan (autamat) yên ku ji bo xwedayan an lehengên din çêkirine. Navê wî di gelek efsaneyan de cih digire, ji [[Şerê Troyayê]] heta jidayikbûna [[Atênê]] û qutiya [[Pandora]]yê. Sembolên wî çakûç, kulm û tiliyên hesinkar in. Her çend çavkaniya hebandina Hêfestos girava [[Lîmnos]] be jî, Ew li bajarên ku di warê pîşekarî û çêkirinê de navdar bûn, mîna [[Atîna]]yê, xwedayekî girîng dihat hesibandin. == Malbat == Her çiqas ew sik û kulek tê binavkirin jî, ew mêrê [[Afrodîtê]]yê, xwedawenda bedewiyê ye (an jî li gorî hin çavkaniyan, [[Xarît]] an [[Aglaîa]] ku yek ji periyên Xarîtan ([[Xarîtes]]). Di nav gelek zarokên Hêfestos de, xwedawendên bi navê [[Efklîa]], Eufême, [[Efstênia]] û [[Fîlofrosîne]], xweda û cinên bi navê [[Kabîrî]], ku olek taybetî ya giravên Lîmnos û [[Samothrakî]] ye, [[Nîmfê]] [[Talya]] ya Girava [[Sîsîlya]]yê, û keyê Atîna [[Erîxtonîos]] (an Erechtheus). == Mîta Hêfestos == Hêfestos xwedayekî agir e ku ji aliyê gelê Atînayê wek parêzger û parêzvanê pîşeyan dihat dîtin. Çandinî, şaristanî û jiyana bajarvaniyê diparast. Hêfestos, ku yek ji xwedayên bi eslê xwe [[Anatolya]]yê ye, bi taybetî wekî volqanek vemirî hate qewirandin û paşê hate bawer kirin ku ew di hundurê volkanan de dixebite. Her çiqas ew wek kurê Zeus û Hera tê zanîn jî, lê hin çavkaniyan de tê gotin ku Hera bi serê xwe Hêfestos anî dinê. Ji ber ku diya Zeus [[Rea]], Zeûsê re gotibû dema ku jina te ducanî bû, dê zarokek ji te bihêztir bîne dinyayê, Zeus jî wan dixwar. Ji ber vê yekê ji gorî bawermendan ev teorî jî rasttir e. === Karên Hêfestosê === Hêfestos li [[Çiyayê Olîmpê]] qesra wî ya taybet hebû û Hêfestos di atolyeya xwe ya li vê qesrê de bi çakûç û bîst nixava hesinkar dixebitî. Tê gotin ku hemû çek û zirxên ku di mîtolojiya Yewnanî de ji aliyê xweda yan lehengan ve hatine bikaranîn, ku bi hunereke baş hatine çêkirin û xwedî taybetmendiyên bilind in, ji aliyê Hêfestosê hesinkar ve hatine çêkirin. Ji ber vê yekê em nikarin jimartina wan bi dawî bikin, lê ger me ya herî girîng rêz bikira, berhemên Hêfestos wiha ne: * Jina yekem, [[Pandora]], û qutiya wê ya navdar, an bi rastî jar (pîtos) wê, di heman demê de taca Pandora jî * Kember û kembera şêrîn a Afrodîtêyê * Kumzirxa baskê [[Hermes]] û sandalên bi bask * Kumzirxa nedîtbar a Hades * Zirxên bi hêza parastinê ya awarte, jê re "[[Aegîs]]" tê gotin, ji hêla Zeus û Athena ve tê bikar anîn * Birûska Zeus (bi [[Kîklop]]an re) * Kevan û tîrên [[Apolon]] û [[Artemîs]] * Kencera lehengên [[Pirsûs]] û [[Pêleûs]] * Amûrên şer ên leheng [[Axîleûs]] * Perestgeha Apolon li [[Delfî (bajar)|Delfîyê]] * Qesr, text û zêrên hemî [[Xwedawendên Olîmpî]] * Zengên tûnc ên navdar ên leheng [[Herakles]] * Tîr û kevanê [[Eros]] * Qesra zêrîn a xwedayê rojê [[Hêlios]], erebeya wî ya efsanewî ya ku bi çar hespan tê kişandin û keştiya wî ya zêrîn * Proteza ji acê hatî çêkirin ku şûna milê çepê yê windabûyî yê Key [[Pelops]] girt * Erebeya [[Arês]] * Peykerê kultê yê [[Dionîsos]] li [[Troya]]yê * Qesrên Key [[Aeetes]] û Key [[Alkinous]] * Qesra binê erdê [[Oinopion]], Key [[Chios]] * Gerdaniya lanetkirî ya ku jina xwe Afrodîtê re çêkiriye, ku diyariya [[Harmonia]]yê bike. Harmonia ji zinaya navbeyna Arês û Afrodîtêyê çêbûye. * Taca [[Ariadnê]] * Qedehên şerabê key û lehengan * Zincîrên ku [[Promêteûs (mîtolojiya yewnanî)|Promêteûs]] bi zinarî pê ve hatiye girêdan * Xefika zincîra ku wî li ser nivînê saz kir da ku Afrodîtê û evîndarê wê Arês bi destê sor bigire. * Axe yê xeratê efsanewî [[Polîtexnos]] * Rezê efsûnî yê keyê [[Troya]]yê [[Laomedon]] * Xeyaleta [[Agamemnon]]ê, wekî diyariyek ji Key [[Pelops]] re hat dayîn * Zirx û mertalê lehengên [[Memnon]], Herakles û [[Aeneas]] * Zirxa hundurê [[Dîomedes]] di forma korset de Hêfestos jî hin otomatên çêkirin. Robotên xwe-livîn, mekanîkî lê zindî yên ku ji hêla Hêfestos ve hatine pêşve xistin ev in: * "Çeloyê Kafkasyayê" ji bo ku Promêteûsê êşkence bike, tûnc avêtin * 4 "Hespên [[Kabîrîoî]]" yên tûnc, ku ji bo kişandina erebeyên du kurên Hêfestosê ku bi navê Kabîrî hat çêkirin. * "[[Keledon]]", koroya keçek efsûnî ya ku ji zêr hatî çêkirin, ji bo perestgeha Apolon li [[Delfî (bajar)|Delfî]] stran digotin. * Cotek peyker ("Kourai Khryseai") di xuyangiya jinên herikbar û bedew de ku wî çêkiriye da ku alîkariya wî di karên malê de bike. * Otomonek bronz ("Khalkotauroi") bi şiklê cotek gayên ku bêhna agir vedigirin ku wî wekî diyariyek ji Aeetes, keyê Kolchis re çêkir. * Dêwek tûnc "[[Talos]]" ku girava [[Krît]]ê diparêze, ku wî wekî diyariya dawetê pêşkêşî keybanûya Kirîta [[Europê]] kir. * 20 maseyên xizmetguzariyê yên zêrîn ên sê ling ("Tripodes Khryseoi"), ku wî ji bo di cejnên xwedayên xwe de bikar bîne, bi çerxên ku bikaribû bi xwe saz bike çêkir. * Du otomatên kûçikên cerdevan ("Khryseos" û "Argyreos"), yek ji zêr û ya din ji zîv, hatin çêkirin da ku qesra Key [[Alcinous]]ê biparêze. [[Wêne:Rubens_-_Vulcano_forjando_los_rayos_de_Júpiter.jpg|220x124px|thumb|rast|Vulcano(Hêfestos) dixebite]] === Sedema kulekbûnê === Dii nav xwedayan de herî sik ew e. Ji herdu lingên xwe kulek e. Di [[Îlyada]]yê de sedema vê yekê bi du awayan tê vegotin. Li gorî ya yekem, dema bavê wî Zeus bi Hêrayê re şer dikir, Hêfestos aliyê diya xwe girt û Zeus ji vê yekê hêrs bû, kurê xwe avêt girava Lîmnos û ji ber vê yekê Hêfestos kulek bû. Li gor efsaneya duyemîn Hêfestos kulek hatiye dinyayê, diya wî ji vê rewşê şerm kiriye û ew ji Olîmpêyê avêtiye xwarê û Hêfestos ji aliyê [[Nêrêîd]]an û [[Têtîs]] ve hatiye mezinkirin. Hêfestos û Hera qet ji hev hez nedikirin. Di mîtolojiya Yewnanî de Hêra bi serê xwe Hêfestos afirandiye û daye dinyayê. Lê gava dît ku zaroka wê seqet e û ew sik e û hemû nemir tinazên xwe pê kirin, wê Hêfestosê ji Çiyayê Olîmposê avêt. Her çiqas di nav xwedayan de yê herî sik e, hem di nav wan de û hem jî di nav mirovan de yê herî ezîz e. Qesrên bi heybet ên li Olîmposê ji aliyê wî ve hatine avakirin. Ji xweda û lehengan re çekên herî xweş çêkir. === Hilkişandina [[Çiyayê Olîmpê|Olîmpêyê]] === Di efsaneya ku li ser Hêfestos hatiye vegotin de, çîroka Hephaîstos ku hilkişiyaye Olîmpê wiha tê vegotin; Hêfestos ji diya xwe re textek çêkir. Wê demê Hêra nizanibû ku Hêfestos sax e. Dema ku Hêfestos ev text da wê, wî hurmeta xwe da û "Ji diya min a delal Hêra - ji kurê wê Hêfestos" re nivîsî û xwe bi diya xwe da nasandin. Hêra wê rojê li ser vê textê xwar, vexwar û keniya. Dema ku wî dixwest rabe, dît ku hesin dest û lingên wî girtine. Wî gazî xwedayên çûyî kir. Hin xwedayan ew bihîstin û hatin ba wî û gava dîtin ku çi bûye, Zeus agahdar kirin. Paşê çû cem Hêfestosê xwedayê şerabê, ew serxweş kir û anî. Zeus ferman da ku Hêra xilas bike. Hêfestos diya xwe efû kir. Serê sibê gava ji xew rabû, xwe li Olîmpê dît. Niha ew jî xwedayekî Olîmpê bû. Zeus daxwaza wî qebûl kir. Paşê bi Afrodîtê re zewicî. Ev daxwaza Hêfestos ya duyemîn bû. Bi vî awayî, xwedayan aramiya xwe ya berê ji nû ve bi dest xistin. === Evînên Hêfestosê === Hêfestosê jiyana xwe di nav kirêjên kargehan de derbas kir, lê kêfa xwe jî îhmal nekir. Her çiqas ew di nav xwedayan de herî sik bû jî, ew bû mêrê Afrodîtêyê. Ev kar bêyî razîbûna wî hate kirin; Lê ev zewac ne bê talûke bû. Ji ber ku jina wî gelek caran ew xapandin, Afrodîtê li gel Xwedayê Şer Arês ve hatin girtin, û Hêfestosê kulek ew di toreke zirav de girt û zînayên wan nîşanî hemû nemiran kir. Xiyaneta jina wî xwedayê kulek biaqil nekir, bêyî ku li sikahiya wê binere û li bextreşiya wê bifikire, ketibû pê Atênê ya bedew, Xwedawenda zîrekî, û hewl da ku wê bigire. Lê Xwedawenda îstîxbaratê bi îradeya xwe ew têk bir û rojekê li çolê [[Maraton]]ê li pey Atênê ket. Hewl dida wê bixapîne. Lê xwedawenda bedew di destê vî axayê Xwedê de pîs nebû, reviya û reviya. Hin efsane dibêjin ku hezkirina Hêfestos ji Atênê re di roja ku Xwedawenda Aqilmendiyê ji dayik bûye dest pê kiriye. Zeusê dixwest Atênê ji serê wî bê derxistin, daket kargeha Hêfestos. Hêfestospê teverê li eniya wî xist û pê axînek xwedawenda aqilê Atênê di nav serê Zeûsê derket. Xwedayê kulek ket hezkirina û wê ji Zeusê xwest. Zeus jî soz da ku vê keçikê bide Xwedayê kulek. Lê Atênê ev yek nexwest û bavê xwe ji soza xwe dûr xist. Di vê evînê de Atênê, sembola agirê ezmanî, û Hêfestos jî agirê dinyayê temsîl dike, ji hev dûr dikevin, lê her du Xwedayên ku parêzvanên hunerên çêkirî yên mirovî ne, dema ku armanc jê sûd werbigirin û bi kêrî mirovan bên, digihîjin hev û li hev dikevin. [[Aglaîa]]ya ku yek ji periyên keremê ye û Xarîtê bedew wek jinên Hêfestos hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Emelên Zeusî]] [[Kategorî:Hêfestos| ]] [[Kategorî:Kurên Zeus]] [[Kategorî:Xwedawendên di Îlyadayê de]] [[Kategorî:Xwedawendên Olîmpî]] [[Kategorî:Xwedawendên yewnanî]] [[Kategorî:Xwedayên agirê]] [[Kategorî:Xwedayên yewnanî]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] kgibtx3kgqpm4ya7phjh7tj6jgiauvd 0 134223 2066057 1970691 2026-06-26T08:46:40Z Avestaboy 34898 2066057 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Black Panther''' (bi kurdî: Pilingê Reş) fîlmek [[superleheng]]î ya [[amerîkî]] ya sala [[2018]]an e ku li ser karakterê [[Marvel Comics]] ê bi heman navî ye. Ew ji hêla [[Marvel Studios]] ve hatiye hilberandin û ji hêla [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] ve hatiye belav kirin, ew fîlima 18emîn di gerdûna Sînemaya Marvel ([[Marvel Cinematic Universe|MCU]]) de ye. Fîlm ji aliyê [[Ryan Coogler]] ve hatiye çêkirin, ku bi [[Joe Robert Cole]] re senaryo nivîsandiye. [[Chadwick Boseman]] wek T'Challa / Black Panther ligel [[Michael B. Jordan]], [[Lupita Nyong'o]], [[Danai Gurira]], [[Martin Freeman]], [[Daniel Kaluuya]], [[Letitia Wright]], [[Winston Duke]], [[Angela Bassett]], [[Forest Whitaker]], û [[Andy Serkis]] dilîzin. Di Black Panther de, T'Challa piştî mirina bavê xwe keyê Wakanda tê tackirin, lê ew ji hêla Killmonger (Jordan), ku plan dike ku dev ji polîtîkayên îzolasyonê yên welêt berde û dest bi şoreşek gerdûnî bike, tê ceribandin. == Hilberîn == [[Wesley Snipes]] plan dikir ku di sala [[1992]] de fîlmek Black Panther çêbike, lê proje bi ser neket. Di îlona 2005an de, Marvel Studios fîlmek Black Panther wekî yek ji deh fîlmên ku li ser karakterên Marvel hatine damezrandin destnîşan kir ku ji hêla [[Paramount Pictures]] ve hatiye belavkirin. [[Mark Bailey]] ji bo nivîsandina senaryoyekê di [[kanûna paşîn]] [[2011]] de hate kar kirin. Black Panther di [[çiriya pêşîn|çiriya pêşîn a]] 2014an de bi fermî hate ragihandin, û Boseman yekem xuyabûna xwe wekî karakter di [[Captain America: Civil War (2016)]] de kir. Cole û Coogler wê hingê, bi lîstina zêde di [[gulan]]ê de, tevlî bûn. Black Panther yekem fîlma Marvel Studios e ku bi derhênerek reş û bi giranî kastek reş e. Wênekêşiya sereke ji kanûna paşîn heta [[nîsan]]a 2017an li [[EUE/Screen Gems Studios]] li herêma metropolê ya [[Atlanta]], û li [[Busan]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] pêk hat. == Pêşandan == Black Panther di 29ê [[Kanûna paşîn|kanûna paşîn a]] 2018an de li [[Los Angeles]]ê promiyera xwe kir, û di 16ê [[sibat]]ê de, wekî beşek ji Qonaxa Sê ya MCU, bi şanoyê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] hate derxistin. Rexnegir pesnê derhêneriya wê, nivîsandin, lîstikvanî (bi taybetî ya Boseman, Jordan, û Wright), sêwirana cil û berg, nirxên hilberînê, û soundtrackê didin, lê hinan bandorên dîtbar ên ku ji hêla komputerê ve têne hilberandin rexne kirin. Gelek rexnegiran fîlim wekî yek ji çêtirîn di MCU de dihesiband, û ew ji bo girîngiya wê ya çandî jî hate destnîşan kirin. Rêxistinên wekî [[Enstîtuya Neteweyî ya Çavdêriyê]] û [[Enstîtuya Fîlman a Amerîkî]] Black Panther wekî yek ji deh fîlmên herî baş ên sala 2018an bi nav kirin. Ew li çaraliyê cîhanê zêdetirî 1,3 mîlyar [[dolar]] qezenc kir û gelek rekorên [[box office]] şikand, bû fîlma herî bi dahata ku ji hêla [[derhêner]]ek reş ve hatiye çêkirin, bû nehemîn fîlmê herî zêde dahata hemî deman, sêyemîn filmê herî zêde li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Kanada, û duyem fîlmê 2018an ya herî zêde qezenc kir. == Xelat == Fîlm di 91emîn [[Xelatên Oscarê]] de ji bo heft xelatan berendam bû, sê xelat wergirt, û gelek xelatên din jî wergirtin. Black Panther yekem filmê superleheng e ku namzediya fîlmê herî serkeftî wergirtiye, û yekem filmê MCU ye ku di çend kategoriyan de serketiye. Berdewamek, [[Black Panther: Wakanda Forever (fîlm)|Black Panther: Wakanda Forever]], di 11ê [[çiriya paşîn|çiriya paşîn a]] 2022an de tê pêşandan, dema ku [[rêzefîlm]]ek televîzyonê ya ku li Wakanda hatiye çêkirin ji bo [[Disney Channel|Disney+]] ket pêşkeftinê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] [[Kategorî:Fîlmên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2018î]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an]] [[Kategorî:Marvel Cinematic Universe]] la00nbzgurqa2akglp1dbuuos2m3mtl 2066072 2066057 2026-06-26T09:41:14Z Avestaboy 34898 2066072 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Black Panther''' (bi kurdî: Pilingê Reş) fîlmek [[superleheng]]î ya [[amerîkî]] ya sala [[2018]]an e ku li ser karakterê [[Marvel Comics]] ê bi heman navî ye. Ew ji hêla [[Marvel Studios]] ve hatiye hilberandin û ji hêla [[Walt Disney Studios Motion Pictures]] ve hatiye belav kirin, ew fîlima 18emîn di gerdûna Sînemaya Marvel ([[Marvel Cinematic Universe|MCU]]) de ye. Fîlm ji aliyê [[Ryan Coogler]] ve hatiye çêkirin, ku bi [[Joe Robert Cole]] re senaryo nivîsandiye. [[Chadwick Boseman]] wek T'Challa / Black Panther ligel [[Michael B. Jordan]], [[Lupita Nyong'o]], [[Danai Gurira]], [[Martin Freeman]], [[Daniel Kaluuya]], [[Letitia Wright]], [[Winston Duke]], [[Angela Bassett]], [[Forest Whitaker]], û [[Andy Serkis]] dilîzin. Di Black Panther de, T'Challa piştî mirina bavê xwe keyê Wakanda tê tackirin, lê ew ji hêla Killmonger (Jordan), ku plan dike ku dev ji polîtîkayên îzolasyonê yên welêt berde û dest bi şoreşek gerdûnî bike, tê ceribandin. == Hilberîn == [[Wesley Snipes]] plan dikir ku di sala [[1992]] de fîlmek Black Panther çêbike, lê proje bi ser neket. Di îlona 2005an de, Marvel Studios fîlmek Black Panther wekî yek ji deh fîlmên ku li ser karakterên Marvel hatine damezrandin destnîşan kir ku ji hêla [[Paramount Pictures]] ve hatiye belavkirin. [[Mark Bailey]] ji bo nivîsandina senaryoyekê di [[kanûna paşîn]] [[2011]] de hate kar kirin. Black Panther di [[çiriya pêşîn|çiriya pêşîn a]] 2014an de bi fermî hate ragihandin, û Boseman yekem xuyabûna xwe wekî karakter di [[Captain America: Civil War (2016)]] de kir. Cole û Coogler wê hingê, bi lîstina zêde di [[gulan]]ê de, tevlî bûn. Black Panther yekem fîlma Marvel Studios e ku bi derhênerek reş û bi giranî kastek reş e. Wênekêşiya sereke ji kanûna paşîn heta [[nîsan]]a 2017an li [[EUE/Screen Gems Studios]] li herêma metropolê ya [[Atlanta]], û li [[Busan]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] pêk hat. == Pêşandan == Black Panther di 29ê [[Kanûna paşîn|kanûna paşîn a]] 2018an de li [[Los Angeles]]ê promiyera xwe kir, û di 16ê [[sibat]]ê de, wekî beşek ji Qonaxa Sê ya MCU, bi şanoyê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] hate derxistin. Rexnegir pesnê derhêneriya wê, nivîsandin, lîstikvanî (bi taybetî ya Boseman, Jordan, û Wright), sêwirana cil û berg, nirxên hilberînê, û soundtrackê didin, lê hinan bandorên dîtbar ên ku ji hêla komputerê ve têne hilberandin rexne kirin. Gelek rexnegiran fîlim wekî yek ji çêtirîn di MCU de dihesiband, û ew ji bo girîngiya wê ya çandî jî hate destnîşan kirin. Rêxistinên wekî [[Enstîtuya Neteweyî ya Çavdêriyê]] û [[Enstîtuya Fîlman a Amerîkî]] Black Panther wekî yek ji deh fîlmên herî baş ên sala 2018an bi nav kirin. Ew li çaraliyê cîhanê zêdetirî 1,3 mîlyar [[dolar]] qezenc kir û gelek rekorên [[box office]] şikand, bû fîlma herî bi dahata ku ji hêla [[derhêner]]ek reş ve hatiye çêkirin, bû nehemîn fîlmê herî zêde dahata hemî deman, sêyemîn filmê herî zêde li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Kanada, û duyem fîlmê 2018an ya herî zêde qezenc kir. == Xelat == Fîlm di 91emîn [[Xelatên Oscarê]] de ji bo heft xelatan berendam bû, sê xelat wergirt, û gelek xelatên din jî wergirtin. Black Panther yekem filmê superleheng e ku namzediya fîlmê herî serkeftî wergirtiye, û yekem filmê MCU ye ku di çend kategoriyan de serketiye. Berdewamek, [[Black Panther: Wakanda Forever (fîlm)|Black Panther: Wakanda Forever]], di 11ê [[çiriya paşîn|çiriya paşîn a]] 2022an de tê pêşandan, dema ku [[rêzefîlm]]ek televîzyonê ya ku li Wakanda hatiye çêkirin ji bo [[Disney Channel|Disney+]] ket pêşkeftinê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] [[Kategorî:Fîlmên li ser sêwiyan]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2018an]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an]] [[Kategorî:Marvel Cinematic Universe]] 4460akkpne71pj8ggwei3508mn7n4kv 3 134571 2066051 2064076 2026-06-26T06:01:14Z Balyozbot 42414 Bot: 2 gotûbêj ji 30 rojan kevntir li [[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv 2]] hatin arşîvkirin 2066051 wikitext text/x-wiki {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Wikihez/Arşîv %(counter)d |algo = old(30d) |counter = 2 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}{{Serê gotûbêjê|search=yes|arpol=no|wp=no|disclaimer=no|bottom=no|age=30|units=roj|bot=Balyozbot|minthreadsleft=5|archieves=yes}} <!-- Template:Setup auto archiving --> == Kurdîkirina nexşeyê == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] .Tu çawa nî ? Baş î ? Di Wîkîpediyaya bi kurdî de gelek nexşe bi zimanên biyanî hatine çêkirin. Ev pir xemgîn e . Gelo tu dikarî ji kerema xwe re guherto û varyanteke bi kurdî ya nexşe çê bikî ? Mixabin ez nizanim ew çawa çê dibe. Minê an jî bi xwe çê bikira . Navê dewlet : [[Keyaniya Yekbûyî]] Navê welatan: [[Îrlendaya Bakur]], [[Skotlenda]], [[Înglistan]] û [[Wêls]] in . https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Kingdom_labelled_map7_vector.svg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:29, 20 gulan 2026 (UTC) :silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dikarî vê amûrê https://svgtranslate.toolforge.org/ bi kar bînî, tercimekirina dosyeyên bi Formata .svg gelek hêsan dike. Eger ez bikim ez ê Qiraliyeta Yekbûyî binivîsim. Loma dibêjim tu bikî çêtir e [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:41, 20 gulan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Gelek spas . Ez bawerim ku nexşe temam e. Ez dixwazim nexşeya [[Keyaniya Kurdistanê]] jî bi kurdî wergerînim . Lê mixabin nabe. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kingdom_of_kurdistan_1923.png#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:00, 20 gulan 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] çunkî bi.png dawî dibe. Divê.svg be. Wê xerîteyê jê bibe yekî din bibîne [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 14:04, 20 gulan 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Nexşeya [[Keyaniya Orşelîmê]] ema svg ye û ew jî mixabin nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 20 gulan 2026 (UTC) == Gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê == Merhaba @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], tu çawa yî? Min dîtiye ku tu gelek bi bot-an dişoxlî û daxwaz ku pirs bikim ma eleqeya tê ji bo Wîkîpediyaya kurdî heye ku, bi wan bot-an hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê zêde bikî? Kurd li her deverê Anadolyayê de hene, dibe ku ev jî mimkun e sewê vir? Silav û rêz! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 16:52, 2 hezîran 2026 (UTC) :silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] Min pirsa te fêm nekir. Ez van maddeyan çênakim, tenê yên heyî rast dikim. Pirsa te çi bû? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:01, 2 hezîran 2026 (UTC) ::Bibore @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], yanî pirsa min bû ku eleqe û dema te heye ku tu bi “bot“ hemî gund, navçe û bajarên Tirkiyeyê li Wîkîpediyaya kurdî çê bikî, dema ku kurd li nêzîkî her derê li Tirkiyeyê hene. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:05, 2 hezîran 2026 (UTC) :::Van roja wexta min heye, erê feqat çêkirina wan maddeyan bi botê zehmet e. Ji me re lîsteyeke baş hewce ye. Fikrê te çi ye? Em çawa dikarin hemî gundan çêkin? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:08, 2 hezîran 2026 (UTC) :::::Gotina tê rast e, hinek zehmet e. Mesele li ser wîkîpediya inglîzî gotara “Districts of Turkey“ heye, dibe ku yekem ew gotar were çêkirin, di vir de lîsteyên hemî navçeyên Tirkiyeyê heye. Bi eynî rê jî, hemî gundan, eger ku gotar an kategoriyên ve hebin. Ji bikaranîna bot-an ez pir nizanim. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:12, 2 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî wiha gotaran çêkirî da. Belkî ew baştir dizane. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:13, 2 hezîran 2026 (UTC) == Kelîmên kurdî ku tu bikar tînî == Silav hevalê birêz @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], ez bi mehan gotarên te dişopînim. Ji ziman ve, ji min re xuya dike ku ev zimanê ku her yek ji me kurdan fêm dike ye. Ji ber vê yekê min xwest bipirsim gelo mimkun e ku ez vê versiyona zimanê fêr bibim? Ferheng an malperekî? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 22:46, 12 hezîran 2026 (UTC) :Na tine ye lê Podcasta Perxuderestpodcast a [[Ömer Faruk Baran]] û nivîskar [[Roşan Lezgîn]] dikarî teqip bikî, wana bi giştî kelîmeyên eseh bi kar tînin. Tu kurdî dûre hîn bû an jî ji dê û bavê xwe hîn bû? Ez dûre xwe bi xwe elîmim loma ji min re zor e ferq bikim kîjan kelîme sexte kîjan heqîqî ye, lê eger tu ji dê û bavê xwe elimî, hemû kelîmeyên ku bav û diya te bi kar tînin, helal in. Pêşî bifikire ew kîjan gotinê fêm dikin, dûre li înternetê bigere ka ev gotin di çavkaniyên kurdî de hatine bikaranîn an na. Eger tên bikaranîn, ferq nake tirkî, erebî, farisî an çînî be, ji me giyan re helal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:10, 13 hezîran 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] -tirîn di kurmancî de tine ye, kurmanc dibêjin herî /tewrî mezin. ::Çend tiştên din: ::bandor > tesîr ::kesayet > şexsiyet ::mijar > mesele, mewzû ::giringî > ehemmiyet, muhîmî ::berhem > eser ::serdem > çax, dewr, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:12, 14 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], gelek sipas ji bo hişyarkirinê, min ve yekê guhart. Peyvên ku te li jêr nivîsand, ma ez karim niha peyvên wekên ''tesîr'', ''şexsiyet'' an ''mesele'' bikar bînim an na? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:17, 14 hezîran 2026 (UTC) ::::Çimgî jî ji bo pêşarojê min mesele daxwaz ku dev ji kelîma ''berhem'' berdim û bi ''eser'' berdewam bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:20, 14 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Erê tu dikarî kelîmeyên xwe biguherînî, ne problem e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:21, 14 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Not: hin kes dibêjin "maf" ne "zimanê aqademîq maqademîq" e lê derew e ti kes fêm nake ji xeynî medyaya purîst. Loma heq herî baş e, li çar aliyên welêt dikarî bi kar bînî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:23, 14 hezîran 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Te dev ji bandor bernadî? {{=D}} Li gorî Etîmolojiya Tsabolov, kelîmeyeke tirkî ye ji bandira çêbûye, lê ew ne problem e, problem zêde kes nizane çi ye, soran li şûna wê kelîmeyeke din çêkirine lê min ji bîr kir çi bû, karîger/kartêker tiştek wisa [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:27, 14 hezîran 2026 (UTC) ::::::Gelek spas ji bo agahdariyê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]]. Ji bîr nekin ku min niha agahî wergirt û biryarek da; di pêşerojê de, xebata min dê bêtir kelîmên ku ji bo her kesê li Bakur têgihîştî ne, bikar tînim. Ji ber ve yekê kelîmeyên wekê ''bandor'' hîn di gotarên min de ne. Lê yekem lazim e ku ez fêr bim kîjar kelîman jî derbasdar in di zimanê kurdî. Bi mesele, ez ne dixwazim binivîsim ku kesek ''yazilmîş'' dikî. Ez lîsteyeke çêdikim û zimanê ku ez li mala xwe fêr bûmê ji kelîmeyên ''tirkmançî'' paqij dikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:32, 14 hezîran 2026 (UTC) :::::::Not: Û têne kelîmeyên zêde dikim ku ji aliyê her kesî dikare were fêm kirin, nemaze ji kîjar kokê ew kelîmeyan ne. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:34, 14 hezîran 2026 (UTC) ::::::::parêzgeh > wîlayet ::::::::navçe > qeza ::::::::perwerde > tehsîl ::::::::dewlemend > zengîn ::::::::wêne > resm, foto, fotograf ::::::::wênesaz > resam ::::::::wênegir/wênekêş > fotografgir ::::::::peykersaz > heykeltraş ::::::::nexşe > xerîte kelîmeyeke ewqas beredayî kirine bela serê me, nexş jî xerîte jî her du erebî ne û dibêjin nexşe kurdîtir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:37, 14 hezîran 2026 (UTC) :::::::::Min di heyata xwe de ti cara nexş ne bihîstiye, ji bilî di medyayên kurdî de. Lê tê bîra min wexte ku em biçûk bûn li gund, meelm bi me re jî kelîmeyên wekê xerîte, resm, qeza an wîlayet jî fêr kir. Ji dest medyayê an “kurdîkirina” kelîmeyên ku ne kurdî ne lê erebî an tirkî, ez di wexteke dirêj ne emîn bûme ku çi bikar anî bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:44, 14 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Malxirabno zimanê me xistine halekî wisa ku êdî her kurd ji zimanê xwe şerm û fêdî dikin, dibêjin kurdiya me ne ya heqîqî ye, loma kurdî xeber nadin. Bi qasî tesîra asîmîlasyona tirkan, tesîra purîstan jî gelek zêde ye [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 13:48, 14 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Di kurdî de ti kelîmeya wekî helbest tine ye, bi sedan salan şairên kurd şi'r/şiîr nivisandine, ew tev gotine şi'r çi heqê wan xwînheraman hebû ku kelîmeyeke ewqas berbelav dane jibîrkirin û niha tenê dibêjin helbest ku Cara ewil bi şiklê helbeste di soranî de hatiye çêkirin lê dûre derket holê ku di devokên soranî de helbeste tê maneya iftira. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 16:35, 14 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::Rast e. Mîna şiîrên [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji nivîsandin. Divê ku em wan kelîmeyan biparêzin li vir. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:53, 14 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira kurmanc yekem duyem nabêjin yan dibêjin ya yekê ya duyê ya seyê, yan jî dibêjin ya yekê ya diduya(n) ya sisêyan... Hay jê hebe, malbata te kîjan şiklî bi kar tînin ? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 22:30, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] em duyem bikar tînin, ez têne jî wekî wiha nas dikim û min gelek caran di xebatên din ên bikarhêneran li vir dîtiye. Muhkim e ku duyem an duyê ye, her du ne derbasdar ne? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:28, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Welleh tu û kêfa xwe yî, min tenê fikrê xwe got. Derbasdarbûn qerara te ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 05:35, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::Welleh heval di herêma me de duyem pir tê bikaranîn, bi almanî dibêjin ji bo duyem ''Zweiter'' û duyê ''zweit''. Bi mînak ''zweit-rangig'' an ''Zweiter Platz''. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 06:11, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bira şano tirkî ye [[wikt:şano#Tirkî]] tiyatro ji bo min çêtir e. Tenê tewsiye, ez li ser derbasdarbûnê tiştek nabêjim. Ji bo hemû kelîmeyan wisa ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:44, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Not: kurteya danasînê ya wîkîdatayê wekî "nivîskarê" binivîse ne "nivîskarekî" ew standarda wîkîdatayê ye. bi ingilizî û tirkî jî nabêjin a writer an bir yazar, tenê writer dinivîsin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::Min dît. Spas ji bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:46, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Çima şiîrnivîs û ne şair/şaîr? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:20, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ve kelîmeyê wekî wiha nas kir. Ez dikarim jî bi şair/şaîr bişoxlim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:23, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::::lyricist dibe şiîrnivîs lê poet her daim şair/şaîr e. Kîjan rastnivîs tercîh dikî kêfa te yî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 09:27, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::::::Hûn li Wanê dibêjin Behra Wanê an Deryaya Wanê? :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 07:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::::::Rojbaş @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], di gundên [[Ecem|acemiyan]] de dibêjin ''Gola Wanê'', lê hinek ji gundên kurdan jî dibêjin ''Behra Wanê''. ''Deryaya Wanê'' ti kes bikar nake. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:03, 17 hezîran 2026 (UTC) == Peyva fezager == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di kîjan ferheng de peyva '''fezager''' heye ? Min çend ferheng, sepan û [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] kontrol kiribû û ji bilî çend malperên ne pêbawer min vê peyvê ne dît . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:13, 19 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li ku derê dibêje gereg hemû kelîme di ferhengan de hebin? Eger qaîdeyeke wisa çêkî, gereg gelek kelîme ji wîkiyê derxî. Hebûna çend çavkaniyan ji bo wîkîpediyê bes e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 15:19, 19 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], ::Çavkanî dikarin werin sexte kirin. https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_MacMasters_hoax [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:54, 19 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] superleheng li kîjan ferhengê derbas dibe? Ji xeynî [[:wikt:superleheng|Wîkîferhengê]] ku te li wir çêkir.. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:28, 19 hezîran 2026 (UTC) ::::ez dîsa lê geriyam çavkaniya 3an min nedît, ev çend sal in ji xeynî du çavkaniyan hîn jî superleheng hema bêje qet nayê bikaranîn. Lê tu li vir vê kelîmeyê pêşkêş dikî. Ne tiştekî normal e.... [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 17:37, 19 hezîran 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min peyva superleheng 2 car li ser kanala [[Zarok TV]] bihîst . Her wiha peyva '''superqehreman''' ku tu tercîh dikî jî di ferhengan de tune . Lewma me herdu peyv tomar kir. Ji bo pîşeya ku em behs dikin ne Yek ! Pênc peyv hene !!! Kêmasî tune . Peyva '''Pêjimêrk''' jî di O - ferhengê de heye . Lê dîsa gumanên te hebûn lewma me herdû got ku em sernav wek [[Makîneya hesabê]] biguhêrîn heta çavkaniyên din hebin. Belkî te gotûbêja me ji bîr kiriye. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:51, 19 hezîran 2026 (UTC) == Encamên daxwaza barkirinê == Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], daxwazên te yên dawî hatin kontrolkirin: * ✅ [[:Bikarhêner:Wikihez/Şahname]] → [[:Bikarhêner:Wikihez/Şahname Tablo]] * ✅ [[:Bikarhêner:Wikihez/Alvin Toffler]] → [[:Bikarhêner:Wikihez/Jêbirin/Alvin Toffler]] [[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 18:07, 21 hezîran 2026 (UTC) m8251rnmzzg3u4obwtin3oqbf7ixdkp 0 136625 2066106 1759751 2026-06-26T11:03:42Z Avestaboy 34898 2066106 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Spiderman.JPG }} '''Spider-Man''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ji bo "mêrê pîrevonk") di xêzeromanên [[Marvel Comics]] de superlehengê xêzerçîrokan e. Spider-Man ji hêla [[Stan Lee]] û [[Steve Ditko]] ve hate afirandin. Yekem xuyabûna wî di Amazing Fantasy #15 de di tebaxa 1962 de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/prn-08-089/ |sernav=Library of Congress Receives Original Drawings for the First Spider-Man Story, "Amazing Fantasy #15" |weşanger=Library of Congress |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-01-12 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî: Kesayetên Avengers]] [[Kategorî:Spider-Man| ]] [[Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] [[Kategorî:Superlehengên Marvel Comics]] [[Kategorî:Xêzeçîrokên Stan Lee]] rm7duhmfxqu4fncgiyinagaxi6dp0mm 2066122 2066106 2026-06-26T11:53:58Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2066122 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Spiderman.JPG }} '''Spider-Man''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ji bo "mêrê pîrevonk") di xêzeromanên [[Marvel Comics]] de superlehengê xêzerçîrokan e. Spider-Man ji hêla [[Stan Lee]] û [[Steve Ditko]] ve hate afirandin. Yekem xuyabûna wî di Amazing Fantasy #15 de di tebaxa 1962 de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/item/prn-08-089/ |sernav=Library of Congress Receives Original Drawings for the First Spider-Man Story, "Amazing Fantasy #15" |weşanger=Library of Congress |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-01-12 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên 1962an]] [[Kategorî:Kesayetên Avengers]] [[Kategorî:Spider-Man| ]] [[Kategorî:Superlehengên Marvel Comics]] [[Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] [[Kategorî:Xêzeçîrokên Stan Lee]] qyv9c95eiulnskrl5zg480awdh5dv4f 0 138013 2065915 2028715 2026-06-25T12:31:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke, Binê standard kir.) 2065915 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan | wêne = | sernavê_wêne = }} '''Promêteûs''' ([[yewnanî]]: Προμηθεύς) [[tîtan]]ekî [[mîtolojiya yewnanî]] ye. Bavê wî [[Iapetos]] bû, diya wî jî [[Klîmenê]]. Dihat bawerkirin ku ew agirê diziye daye mirovan û pîşeyê metalan nîşa mirovan daye. Ew aliyê [[Zeus]] ve hatibû cezakirin. Ji pê zincîreke giredayî zimanekî bû, bazekî dihat her roj [[kezeba reş|kezeba]] wî ya reş dixwar. Di dawiyê de [[Hêraklês]]ê leheng wî ji wî ezaba difilitîne û wî azad dike.<ref>https://digitalmapsoftheancientworld.com/mythology/greek-mythology/the-titans/prometheus/</ref> [[Wêne:La tortura de Prometeo, por Salvator Rosa.jpg|thumb|Baz kezeba Promêteûs dixwe - [[Salvator Rosa]]]] Bi aqil û hilebaziya xwe navdar bû.Di mîta '''Promêteûs''' ji hêla kesên hewceyê agir bi taybetî nanpêjvanên [[Atîna]]yê dihat hebandin. Yekem car di hûnera yewnanî de ss 8em ê bz. li [[Sparta]]yê derket holê. Agahiyên derheqê vê mîtê piranî di tragedyaya [[Esxîlos]]ê ''[[Prometheusê Zincîrkirî (trajediya yewnanî)|Prometheusê Zincîrkirî]]'' standin. Di [[Şerê tîtanan]] de ji ber ku titan gotinên wî nekirin, hile nekirin ew jî çû beşdarî hêzên [[Olîmp]]osê bû. Baweriya dînê Yewnana kevn de dihat bawerkirin ku afirînerê mirovan ew bu û ji bo rehetiya mirovan dixebite. Ji ber wê yekê navbera wî û Zeus hertim alozî derdiket. === Promêteûs û afirandina mirovan === Li gor hin çavkaniyan Promêteûs mirovan pê axê çêkiriye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.globalmarvels.com/why-did-prometheus-steal-fire/ |sernav=Why Did Prometheus Steal Fire? |paşnav=admin |tarîx=2021-06-16 |malper=Global Marvels |ziman=en-us |roja-gihiştinê=2023-02-27 |roja-arşîvê=2023-02-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230227100633/https://www.globalmarvels.com/why-did-prometheus-steal-fire/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê hin çavkaniyên din de Xwedawend mirovan afirandin, tenê peywira Promêteûsê alikariya wan bike ku ew bijîn û serkeftî bin. Heman demê de [[Epimetheus]] jî alîkariya vê armancê dikir, Epimetheus kurk û basikan li rûyê erdê belav kiribû lê ew ne gihan destê mirovan. Promêteûs jî agirê dizî da mirovan û pîşeyê metalan nîşa mirovan kir. Bi wê awayê peywira xwe bi cih anî. Mîtekî din da Promêteûs bavê [[Deucalion]] bû. Deucalion li tofanekî de 9 roj û neh şev ma ser behrê û ji na xwe [[Pîrra]]ê re mirovan çêkirin. Lê her tim tekiliyê mirovan û Promêteûsê kêm nebûye. Her tim alikariya wan kiriye. {{Jêgirtin| Bav Zeus hêj rûnişt li ser textê xwe Destpê dayîna para şerefê her xwedawendê kir, Ji bo rêzkirina dereceyên dewleta xwe li gorî girîngiyê. Wê demê melhezekirina faniyên evdal, Qet ne hate eqlê wî, Bilakis, di nijadê wan ji holê rakirin, Dixwast nijadekî cuda biafirîne. Kesek li dijî vê fikrê ne bû ji xeynî min Tenê min vê yekê dan ber çavên xwe Û min filitand mirovan, ez asteng bûm, Ji tunebûna wan di tariyêm Hadesê de (228-238)|çavkanî=[[Prometheusê Zincîrkirî (trajediya yewnanî)]]- [[Esxîlos]] }} === Sucê Promêteûsê === Promêteûs rewşê mirovên tazî û bêhêz dît. Dilê wê ma ji wan re. Dixwast ji wan ji vê halkê derxîne. Erîşê kir atolyeya [[Atênê]] û [[Hêfestos]]ê li [[Çiyayê Olîmpê|Çîyayê olîmpêyê]] kir. Ji wir agirê dizî xiste di nav xulole çimbilê rizyankê. Wê agirê bire mirovan xêra agirê mirov dest bi pîşeyê metalan jî bûn. Versîyonekê din de jixwe mirov xwedî agir bûn. Mirovan ango Promêteûs dixwastin Zeusê bixapînin, Zeus vê yekê aciz bû agirê ji wan stand. Lê Promêteûs erîş kir atolyeya Çîyaya Olîmpêyê agir dîzî. Di heman demê de Promêteûs ji çand û zanistîyê re jî hat tekildar kirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Prometheus/ |sernav=Prometheus |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref> === Cezaya Promêteûsê === Zeus agahdarê dizîna agirê bû û ji vê dizîyê pir aciz bû. Promêteûsê girt bire rojhelatê dibe ku [[Qefqasya|Qefkasyayê]] û li wir wê pê zincîrê gire da zinarekî. Paşê eyloyek şand ji bo ku kezeba reş yê Promêteûsê bixwe. Eylo her roj dihat kezeba wî ya reş dixwar lê şevê dîsa kezeba wê çêdibû roja dîsa dihat dixwar. Ew reş demekî dewam kir wextekî şunde Hêraklêsê leheng demê 12 peywirê xwe çêdikira rasta wî hat, eyloyê pê tîrekî kuşt, Promêteûsê ji ezaba difilitîne û wî azad dike. Dîsa [[Hêsîodos]] dibêje ku: Li ser bûyere dizînê dile Zeus sar nebû ferman da Hêfestosê ku jina yekem binavê [[Pandora]]yê çêke ku bila bibe belaya serê mirovan, ji Pandorayê pêştir êş , nexweşî , şer mirin ji mirovan kêm nebe <ref name=":0" />. Di heman demê de Zeus dixwest dîsa cezayekî bide Promêteûsê lê biryar da ku rizgarkirina Promêteûsê navê kurê wî bilind dike ji ber vê dîsa ceza ne da Promêteûsê.<ref>(530) [[Teogonîa]] - Hêsîodos</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Emelên Zeusî]] [[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês]] [[Kategorî:Promêteûs| ]] [[Kategorî:Xwedayên agirê]] [[Kategorî:Xwedayên yewnanî]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] [[Kategorî:Zarokên Iapetos]] f10ms3on9is4aie3oikbtj1kyea1ghk 0 138112 2065910 2026039 2026-06-25T12:29:59Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2065910 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan | wêne = Illustration_of_Eris.jpg | sernavê_wêne = Wêneya Erîsê, pê qelem re ji aliyê [[Spencer Alexander McDaniel]] ve di hezîrana 2020 da hatiye xêzkirin }} '''Erîs''' ([[yewnanî]]: Έρις) di [[mîtolojiya yewnanî]] de xwedawenda xesûdî, nekêşî û hevrikiyê bû. Keça [[Nîks]]ê, di hin çavkaniyan de jî xwişka [[Arês]]ê bû. [[Homêr]] di [[Îlyada]]yê de derheqê wê de dibêje ew keça [[Zeus]]î ye jî û dîsa dibêje di heman demê de xwişka Aresî ye. Ew jî dike ku Erîs keça [[Hêra]]yê ye. Lê li gor [[Teogonîa]]ya [[Hêsîodos|Hesîodosî]] ew keça dawiya yên Nîksê bû. Nîks ji bo kû hemû neqenciya temsîl bike yekî aniye dinê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Eris/ |sernav=Eris |paşnav=Miate |pêşnav=Liana |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-08 }}</ref>. Sembola wê sêva zêr e. Û karê xerab ku kerba rikheviye dike, Jibîrkirin û birçîbûn, êşên hêsir, şer û pevçûn, kuştin, kuştina mirovan, pevçûn û derew û çîrok û nakokî û sond, ku herî zêde xemgîniyê tîne serê mirovan, kesek derewîn sond bixwe û rastiya wê jî dîsa bizanibe.<ref>Hesiod, Theogony, 225-230</ref> Piranî di nav qada şer de rijandina xwînê hez dikir û di bû sedemê şer û wisa jî dihat teswîr kirin. Ji ber ku keseyîtekî ne qenc bû wê gazî nekirin daweta [[Pêleûs]] û yên [[Tetîs]]ê. Ew jî xwest ku rikhevî bibe sêvekê zêr şande dawetê ser da nivîsand "yên herî xweşik re" ew jî neyartiyek di nav [[Afrodîtê]], [[Hêra]], [[Atênê]]yê. Ew her sê jî digotin yên xweşik ez im û sêv ji min ra hatiye şandin. Di dawiyê de ew dibe sedema [[Şerê Troyayê]].<ref>https://digitalmapsoftheancientworld.com/mythology/greek-mythology/the-olympian-gods/the-other-olympian-gods/eris/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Mît-yewnan-şitil}} [[Kategorî:Hevjinên Arês]] [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedabanûyên şer]] [[Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî]] [[Kategorî:Xwedawendên di Îlyadayê de]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] 7dlge03owl0ft9u2iglv41522qkjwfk 0 153974 2065916 1965012 2026-06-25T12:32:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2065916 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend }} '''Tîfon''' ([[yewnaniya kevn]]: Τυφῶν, ''Tyfón'') di nav [[mîtolojiya yewnanî]] de wek neyarê xwedawenda tê naskirin. Ew zaroka [[Gaîa]]yê ya dawiyê ye. Gaîa wî ji [[Tartaros]]ê peyda kiriye.Tê bawerkirin ku sed serê wî, ji serê wî agir diavêje û çavê wî pê agirê dibiriqe. Ew di dema kevnar de kesayetkirina teqînên volkanan bû. Ew ji zarokên din Gaîayê cudatir piştî [[Şerê tîtanan]] hatiye dinê. Mexlukatek pir dijwar e, tu carî lingên wî reht nabin.<ref>[[Teogonîa]]- [[Hêsîodos]]</ref> [[Wêne:Combat_de_Zeus_contre_Typhon.jpg|220x124px|thumb|rast]] Li gorî helbestvan Hêsîodos her çiqas Tîfon zarokekî Tîfonos be jî, li gorî zanyariyên din yê ola Yewnanî yên kevn ew heman kes in. Lê Hesîodos baş dide nîşan ku kurê Gaîayê Tîfonos e, Tîfon jî yek ji zarokên wî ye.<ref>https://www.theoi.com/Gigante/Typhoeus.html</ref> == Mîta Wî == Gaîa rik ji [[Zeus]] û [[Xwedawendên Olîmpî]] digirt, bi heman rengî ku beriya Zeus wê rik ji [[Ûranos (mîtolojî)|Ûranos]] û [[Kronos]] digirt.Ji ber ku her sê Keyên esmanî bi rengekî din zordestî li zarokên Gaîa dikirin. Ew jî piştî şerê Tîtanan ji hêla xwedayên nû ve bêpar ma. Ji ber vê yekê dixwast ku tola windakirina rûmeta xwe bistîne. Ji ber vê yekê wê bi Tartaros re gan kir û Gaîa dêwek cinawir anî dinyayê. Tîfon di şikefta [[Kîlîkya]] çêbû. Armanca wî hilweşandina bihuştê bû. Hingî [[Çiyayê Olîmpê]] dirêj bû, baskên wî yên reş di laşê wî de hebûn, kulên mar bi serên wî di bin bejna wî de bûn û li jora bejna wî jî şeklê mirovî bû, lê bi serê şêr, ga, mar, beraz, ajel û hirçan pêk dihat. Destên wî tijî margîsk bûbûn û van seran hemû dikarîbûn agir biteqînin. Serê wî yê sereke dişibe mirovan, lê çavên wî yên agir hebûn. [[Exîdna]]yê nîv [[Nîmfê]] û nîv mar, û Tîfon piştî tekiliyên xwe gelek xirabî bi hev re anîn dinê. Tîfon û Exîdna bi hev re, [[Kerberos]], [[Hîdra]] û [[Ortos]], [[Xîmaira]], [[Sfîks]], [[şêrê nemea]]yê çêkirin.<ref>(305-330)[[Teogonîa]]- [[Hêsîodos]]</ref> === Şer === Wî êrîşê asîmanê kir, gogên êgir avêtin ser esmanan û bahozên mezin şand xwedayan re. Xweda hemû bi tirs reviyan, û Tîfon ê serweriya xweda û însanan bigirta, eger Zeus bi lez û bez fehm nekiribûya. Wî bi birûskê xwe êrîşî cinawirê kir, û erd heliya, derya xezeb bû, di şerê her du nemiran de li her derê bahoz xuya bû. Zeus bi awayekî rikdar êrîşê Tîfon kir, ya ku bavê Kronos jî bi kar anîbû, lê Tîfon ew ji destê wî girt û laşê Zeus perçe perçe kir, tendûnên wî çirandin û cesedê hirçê xist hundir. Wî bermayiyên Zeus û cesedê hirçê avêtin hundirê şikefta [[Kîlîkya]] û Exîdna danî ku wê biparêze. Ew kete pey hemû xwedayên din da ku wan jî tune bike. Lêbelê wan şeklên heywanan girtin da ku wî di bazdana xwe de bixapînin. [[Apolon]] bû bazek ([[Horus]]) ,[[Artemîs]] bû pisîk ([[Bastet]]), [[Hêfestos]] bû ga ([[Ptah]]), Hermês a nikildas ([[Thoth]]), [[Leto]] di mişkekê de (Wadjet), [[Arês]] di masî de ([[Onuris]]). (Tê texmînkirin mîta ku xwedawendên xwe diguherînin, di nav [[Mîtolojiya misirî]] hebû tekiliyên her du civakên kevnar derket holê.) Hermês û kurê wî [[Pan]] karîbûn ji Tîfon birevin û herin Şikefta Cicilian. Hermês xwedayê dizan bû, bi vî awayî wî ket şikeftê û tendonên Zeus û cesedê wî rizgar kir. Li gorî [[Homêros]], Apollo bi Exîdna re şer kir û bi tîrên xwe re wê avêt û ew di nav axê de hişt (û paşê ew ji hêla xwedayan ve li şikeftek li Tartaros hate danîn), û mirov dikare texmîn bike ka ew bi vê çîrokê ve girêdayî ye. Zeus bi saya kurên xwe li hev kom bû û bi [[Atênê]] re çû şer. Wî li rojhilata navîn bi Tîfon re şer kir.Tîfon û bahozên wî li [[Sîsîlya]]yê qediyan, dema Posîdon ji behrê bazda û bi porê wî girt û ber bi deryayê ve kişand. Zeus wan girseyek tevaya erdê hilda û avêt ser cinawirê qelsbûyî, ew li Tartarosê hate veşartin û tevahiya laşê wî di binê [[Deryaya Navîn]] de dirêjkirî ye. Zeus wan Hêfestos danî ser girseya erdê, ku jê re Sîsîlya tê gotin, ji bo parastina [[Çiyayê Etna]], volqanek çalak ku deriyê Tartarosê ye. Di xezeba xwe de, Tîfon ji Tartaros bahoz derdixe dinyayê, bahoz û bahozên ku mirovahî û cîhana mirinê dikişîne, û tewra xweda jî jê ditirsin. Etna û hemû volqan bi agirê wî dişewitîne, di hewildanek ku agir berde bihuştê. Tenê bi hewildanên hevgirtî yên gelek xwedayan karibû kurê herî xurt Gaîa têk bibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cinawirên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Ejdeha di mîtolojiya yewnanî de]] [[Kategorî:Emelên Zeusî]] [[Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] [[Kategorî:Zarokên Kronos]] 1norqxg8v9rk2qo0ozyiri0qiib1nm6 2 156563 2066052 2065909 2026-06-26T08:20:49Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2066052 wikitext text/x-wiki == 2026-06-26T08:20:48Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-25T11:46:23Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojava (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Berhem li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî navgînê]] → [[:Kategorî:Berhemên li ser dadweriyê li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Brîtanya Mezin]] → [[:Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûdîzm]] → [[:Kategorî:Budîzm]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên Zêdkanê]] → [[:Kategorî:Gundên Zêtkayê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Honak li ser efsûnkaran]] → [[:Kategorî:Honak li ser efsûngeran]] *# [[:Kategorî:Huner li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Huner li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî navgînan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî medyayan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Liceyê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Licêyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Krîtê]] → [[:Kategorî:Keyên Girîtê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Medyaya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Medyaya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mijarên dîroka vebijêrk]] → [[:Kategorî:Mijarên dîroka alternatîv]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîka Kîprosê]] → [[:Kategorî:Muzîka Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Mîmarî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên parêzgeha Azerbaycana Rojava]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pussycat Dolls]] → [[:Kategorî:The Pussycat Dolls]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Ragihandin li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Ragihandin li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sansûr]] → [[:Kategorî:Sensûr]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tirşe]] → [[:Kategorî:Asîd]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî werçerxan]] → [[:Kategorî:Wezîrên Hikûmeta Tirkiyeyê li gorî dewran]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] → [[:Kategorî:Pirtûkên 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xulamtî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Xulamtî li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zêdikan]] → [[:Kategorî:Zêtka]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şahî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şahî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-06-25T08:20:38Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-24T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-23T08:20:43Z == * [[:Kategorî:Nû Jersey]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 49 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Muzîknasî]] → [[:Kategorî:Muzîkolojî]] *# [[:Kategorî:Nû Jersey]] → [[:Kategorî:New Jersey]] == 2026-06-22T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-06-21T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 48 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2063509 Qeydên kevn]''' c70pyouud299aa7wjsy56ezdgrdhnqb 0 211745 2065917 2026716 2026-06-25T12:32:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2065917 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan }} '''Îlîtiya''' di [[mîtolojiya yewnanî]] de xwedawenda pîrik an go ebe ye. Keça [[Zeus]] û yên [[Hêra]]yê ye. Çaxê jin dizan ew ji wan re mijûl dibû. Piranî dilsoziya diya xwe Hêrayê tê naskirin. Tu car ji gotinên diya xwe dernediket. Hewl dida ku asteng bibe zarokên Zeusê yên xwînheram. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî]] [[Kategorî:Xwedawendên di Îlyadayê de]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] stj8vaums6v0kf20gkyribcbe66jt45 2 211750 2065998 2065756 2026-06-25T19:55:17Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2065998 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. jy3x5anddknq34u0ci22dcaakwlxc1k 2065999 2065998 2026-06-25T19:55:30Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2065999 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. b4rezb57mc08c05fu5ao2wk52a35xm8 2066001 2065999 2026-06-25T20:04:10Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2066001 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. ajr7bjsheea4hv7xdu56pofy2faaia9 2066002 2066001 2026-06-25T20:05:02Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2066002 wikitext text/x-wiki # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Alfabeya kîrîlî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cyrillic script]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Globalîzasyon]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Globalization]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şerê navxweyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Civil war]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Leşkerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Military]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Ur (bajar)]] tine ye # [[Gotûbêj:Albrecht Dürer]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Gotûbêj:La dolce vita]] {{param|bingehîn}} bi kar nayîne. # [[Muzîknasî]] beralî dike ser [[Muzîkolojî]] # [[Fonolojî]] beralî dike ser [[Dengnasî]] # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # Gotûbêja [[Cihû]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # Gotûbêja [[Bac]] tine ye # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[International Red Cross and Red Crescent Movement]] bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Louis Armstrong]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. # [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Rembrandt]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. tey7mal6zzf60zf87x6xkn5aco2alvl 3 213232 2066050 2062782 2026-06-26T06:01:13Z Balyozbot 42414 Bot: 2 gotûbêj ji Gotûbêja bikarhêner:Wikihez hatin arşîvkirin 2066050 wikitext text/x-wiki {{Arşîvkirin}} == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 23:50, 23 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Amûra daxwaza zêdekirina daxuyaniya kurt == Silav bira, bila haya te jê hebe ku ev girêdana ku te ji bo zêdekirina daxûyaniya kurt li gotaran zêdekiriye li guhertoya Mobilê ya Google chrome li malpera serekye li bin nivîsa "Bi xêr hatî" jî dertê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:59, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Silav bira. Spas bo agahdarkirinê. Ez ê kodeke binivîsim da ku li wê rûpelê xuya neke. Herwiha dikarî li ser rûpela [[Taybet:Tercîh#mw-prefsection-gadgets]] dikarî "Shortdesc-Helper" neçalak bikî. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:15, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Wêneyê Ayfer Düzdaş == Silav @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Li ser malpera [[Voice of America|Dengê Amerîka]] bi logoya VOA wêneyê [[Ayfer Düzdaş]] he ye . Gelo ew wêne derbasdar e ? https://www.dengeamerika.com/a/ayfer-duzdas/7385285.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:02, 15 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Ev wêne mafê parastî ye. Hay jê hebe. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:06, 3 sibat 2024 (UTC) == Hilanok û asansor == Êvar baş @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Heke tu bixwazî em dikarin sernav biguherînin . Lê tenê hêrsa min te ku hemû peyvên ku nayên pejirandin an jî naskirin wek peyvên çêkirî bi nav dikin. Ew li ser Wîkîpediyaya kurdî bûye edet .Heya peyva pirtûk ji aliyên hin bikarhêneran wek peyveke çêkirî tê dîtin . Gelo weşanxaneya '''Makepirtûk''' aniha jî xeyal e ? Temam zimanê tirkî tenê peyva asansör nas dike . Ema zimanê kurdî peyvên asansor û hilanok jî nas dike .Peyva hilanok di helbesta Hamid Omerî bi sernavê Hêjîr tê bikaranîn. Li ser malpera Şaredariya Batmanê hwd. jî tê bikaranîn . Bi almanî jî peyvên Aufzug , Fahrstuhl und peyva inglîzî Lift tên bikaranîn. Peyva Lift kêmtir tê bikaranîn. Dîsa tu alman nabêje ku ew peyveke çêkirî ye .Yanî ez dixwazim bêjim ku peyvên '''asansör''' û '''hilanok''' herdu peyvên derbasdar in . Li gorî hejmar ez heq û maf didim te . Ema ji kerema xwe re derbasdariya peyveke ku ji aliyê kurdan tê pejirandin, red neke . Ez hevî dikim ku tu niyeta min fehm dikî Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:38, 12 kanûna paşîn 2024 (UTC) :Êvar baş @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Bi xêr hatî rûpela gotûbêja min. Ev der cihê herî xweş e ji bo nîqaşên dûvdirêj. Wa ye em dest pê bikin. :# Kengî ez kelimeya "çêkirî" bi kar tînim, tu vê kelîmeyê wekî "xeyalî" fêm dikî. Ez dibêjim kelimeyeke nû ([[:wikt:neolojîzm]]) ye, ji aliyê kesek an hin kesan ve hatiye çêkirin bi mantiqa bikaranîna kelîmeyên kurdî şûnda yên ji zimanekî din hatine deynkirin. Xêra xwe wisa neke. Ez ê jî şûnda çêkirî, neolojîzm bibêjim êdî. Belkî kêfa te zêdetir jê were. :# Ev neolojîzm çiqas zêde li ser medyayê were bikaranîn jî, em hemû dizanin ku di nav xelkê de nayê bikaranîn. Tu jî vî yekî dizanî. Ji ber ku piraniya kurdînûs bi mantiqa paqijiya ziman hereket dikin, çiqas kelîmeyên deynkirî hebin ji wan nefret dikin. :# Tu her tim bi kelîmeyên almanî re miqayese dikî lê ez almanî nizanim loma nimûneyên te fêm nakim. Va ye nimûneyeke ji tirkî. Gotara [[:tr:Selfie]] (hîn) nekirine "Özçekim" her çiqas özçekim ji aliyê TDKê ve tê qebûl û pêşniyazkirin. Li Tirkiyeyê li kê pirs bikî, dizanin selfî çi ye lê belê gelek kêm kes özçekim dizane û bi kar tîne. Loma ne kelimeyeke hêjayî sernavê gotarê ye. Li vir jî heta midaxeleya min kelimeya [[xwêne]] dihat bikaranîn, ew qet nayê bikaranîn lê belê dîsa jî gotar bi sernavê xwêne hatibû çêkirin, dîsa bi mantiqa dîtina kelimeyeke kurdî. :# hilanok ne kelimeyeke derbasdar e lê belê ji ber ku li ser medyayê tê bikaranîn em mecbûr dimînin ku bibêjin derbasdar e. Dîsa jî ti car nikare cihê asansor bigire ji ber ku di nav xelkê de asansor li her derê tê bikaranîn. :--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:29, 12 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::Ez naxwazim derew bikim. Peyva asansor '''aniha''' ji peyva hilanok bêtir tê bi kar anîn . Li gorî hejmara çavkaniyan tu mafdarî . Lê dîsa ew peyv hemwateyeke derbasdar e . Ji ber ku ew di gelek ferhengên nûjen de heye , ji aliyê nivîskaran (Hamid Omerî) , şaredariya Batmanê û malperên din jî têne bi kar anîn . Yanî ew hemû krîter û pîvan bi dest xist ku wek peyveke derbasdar were pejirandin. Dema ku peyvek ji aliyê mirovan tê bi kar anîn û pejirandin ew ne peyveke çêkirî ye . Min zimanê almanî wek mînak hilda ji ber ku ew ziman xwedî gelek peyvên ku ji aliyên kesan hatine çêkirin û îro jî wek peyvên normal têne pejirandin. Peyv bi sedemên cuda têne çêkirin . Sedem ne tenê neteweperestî ye . Carinan hin peyvên xwemalî ji peyvên deynkirî hêsantir têne femkirin . Mesela peyva '''balindenasî''' ji bo zarokek kurd ji peyva '''ornîtolojî''' hêsantir tê fêmkirin. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 23:45, 12 kanûna paşîn 2024 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Temam rast dibêjî li ser balindenasiyê. Niha tu qebûl dikî ku em sernavê hilanok bikin asansor? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:57, 14 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::::Heke tu dixwazî tu dikarî sernavê gotarê wek '''asansor''' biguherînî . Hemwateyên din di gotarê de bihêl e paşê peyva asansor wek sernav ne problem e . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:12, 15 kanûna paşîn 2024 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:12, 15 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Gelek spas. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 13:36, 15 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Spasî (2024) == {{Zêr|Balyozxane|karê te yê bêhempa li ser Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî!|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:52, 15 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Şablon Erzincan == Merheba bikarhênerê Wîkîpediya kurdî, gelo ma hûn dikarin şablonekî çê bikin ku bikarhênerekî ji erzincanê ye. Ezê pir şa bim. [[Bikarhêner:Ereğlı24|Ereğlı24]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ereğlı24|gotûbêj]]) 00:11, 10 sibat 2024 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ereğlı24|Ereğlı24]], bi xêr hatî! Va ye şablon {{ş|Bikarhêner Ezirgan}} hazir e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:18, 10 sibat 2024 (UTC) ::Pir spas dikim ji bo îşê te, ezê niha bikaranî bidim. Evar baş. [[Bikarhêner:Ereğlı24|Ereğlı24]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ereğlı24|gotûbêj]]) 00:23, 10 sibat 2024 (UTC) :::Evar baş! --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:31, 10 sibat 2024 (UTC) == Xirabkirina dewlemendbûna zimanê kurdiya kurmancî == Silav @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]], pirsê min ev e ku hûn çima dewlemendbûna zimanê kurdî evqas xirab dikin? Çima hewce dibe ku mîrovekî ne kurdîaxiv tiştek ji zimanê me jî fem bike? Yane, heger mîrov dikare bi kurdî biaxiva û li ser delal û dewlemendbûna zimanê me hirmet dide, yan jî mîrov nikare bi kurdî biavixa. Ev peyvên wek „Heywan“, „înkar“, „ansansor“, „telebe“ û behtir jî, hemî peyvên ji siyaseta asîmîlasyonê ne, heger ku kesekî dixwaze bi kurdî biaxiva, ji vî re lazim e ku kurdî wek hebûna xwe bi xwendin bide. Em kurd in û ev ne peyvên zimanê me ne! Dem baş. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:E1C9:7905:C5E3:ECB9:6B17|2001:871:210:E1C9:7905:C5E3:ECB9:6B17]] 15:32, 21 sibat 2024 (UTC) :Na heval, ev kelîme ji mêj ve ye ku di kurdî de tên bikaranîn. Ne ku ji ber asîmîlasyonê ketinê zimanê me. Ji bo min ê ku muhîm fêmkirin e. Gelê me niha ti tişt ji zimanê kurdî fêm nakin ji ber kesên wekî te ku ji her kelîmeya xerîb re dibêjin "ne kurdî ye şûnda wê em kelîmeyeke nû çêkin". Bi vî awayî zimanekî sunî çêbûye ku gel ti tişt jê fêm nake. Divê gel ji zimanê xwe dûr nebin. Kurmancî li bakur ber bi mirinê diçe. Pêşî em zimanê xwe rizgar bikin dûre kengî welatekî me çêbû ku em di mekteban de ji zarên xwe re dersên kurdî bidin, hingê em dikarin dest bi paqijkirina zimên bikin. Lê niha derfeteke me ya wisa nîne. Loma çiqas fêmkirina ziman hêsan be ewqas baş e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:40, 21 sibat 2024 (UTC) ::Yane heval, heman demê de tu dibejî ku kurmanciyekî standart tune, lê kurmanciya tenê bi peyvên kurdî jî ne standart e? Heger ku naye zanin kiçar kurmancî standart e, çima em zimanekî bi peyvên ne kurdî bikaranî didin? Sedsal em ketine ve qederê, çima em ne dixwazim xwe dûr ji peyvên erebî û tirkî bikin? Çavkaniyekî heye li cem te ku gotina te ku kesên wekî “ez“ şûnda peyvên fermî a kurmancî, peyvekî nû çêdikin? Gelo, ev peyvên wekî gorî te ji kesên wekî min hatiye çekirin, peyvên ji zaravaya kurmanciya behdînî ne. Bila ev peyvên tirkî û erebî nekevine zimanê me yê delal û em li vir siyasetekî tenê ji bo eleqeyên û pêşveçûna kurdan bidin. Dîsa jî dibejim, heger kesî bi kurdî rastûrast ne zane, bila dest ji axivtina ve zimanê jî berde. Mafê min tuneye ku ez zimanekî ku wekî di versiyona xwe di Xeberan, Medya û li herêma Kurdistanê ya Iraqê cûda bikim û bi xweşiya xwe peyv lê zedê bikim, seba ku tenê ez herî baştirîn fem bikim. Ev pir jaro ye. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:E1C9:B832:56DF:BA87:D7F2|2001:871:210:E1C9:B832:56DF:BA87:D7F2]] 16:38, 21 sibat 2024 (UTC) ::Silav bira, di warê metirsiya te de te ez baş fem dikim. Ez wiha difikirim nezanîna gelê me yê zimanê kurdî ne ji peyvên çêkirî ye. Tu îro bi kurdî ya nav gel jî binivîsî mixabin kêmasiya gelê me di warê xwendin û nivîsandinê de gelekin. Ne tenê bi kurdî gelê me ji xwendina tirkî jî xwe bêpar dihêlin. Hemî ev kêmasî ne sucê wîkîpediyayê ye. Ji bo nivîsandina kurdî em forma heyî biparêzin edî çêtir e. Ji bo her xebatê divê mirov bi stratejî, bi sebir û yek rêzî here. Ew çax mirov êdî biser dikeve. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:41, 21 sibat 2024 (UTC) :::Li gorî dîtinên min li gorê du sê salên borî gel di gelek waran de şiyar bûye. Divê em xemsar nebin. Asîmîlasyona herî dijwar di vî serdemê de pêk hat lê dîsa kurd xilas nebûn zimanê kurdî winda nebû. Ev sed sale ku li gel hemî derfetên dewletê rewşa zimanê tirkî jî ewqasî pêşketî nîne. Çavkaniyên wîkîpediya tirkî ez dikarim bêjim ku ji sedî 90 çavkanyên wîkîpediya îngilîzî ye. Hinek car ez dixwazim ku çavkaniyên bi tirkî bibînim bawer bike tine û nayên dîtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:54, 21 sibat 2024 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ez jî nabêjim "problem tenê kelîmeyên çêkirî ye". Gelek problem hene û di ser de îcar kelîmeyên çêkirî tiştê zor zortir dike. Tarîx heye û li çar aliyê wêlet tê fêmkirin çima em diçin kelîmeyeke çêkirî ya "dîrok" a ku di 1930an de <s>di soranî de</s>^{di kurmancî de--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:46, 21 sibat 2024 (UTC)} hatiye çêkirin û ketiye nivîsên kurmancan ku soran jî dev ji vê kelîmeyê berdane û dibêjin "mejû", lê kurmancên qaşo entelektuel dibêjin tarîx erebî ye nabe ku em bi kar bînin. Kitêb herkes fêm dike lê dîsa jî em diçin dibêjin pirtûk, û kesên ku nû dest bi xwendina kurdî dikin gelek zor li wan dibe wextê gelek kelîmeyên çêkirî di kitêbekê de hebe. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:08, 21 sibat 2024 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Asîmîlasyona herî zor niha derbas dibe. Berê tirkî neketibû gundan. Tenê di nav bajêr de dihat xeberdan. Lê niha bi saya televîyonan tirkî ketiya mala gelek kurdan û nifşa nû bi piranî kurdî nizanin. Piştî dê û bavên me herin rehmetê, ka te bibîne çend kes kurmancî xeber didin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:11, 21 sibat 2024 (UTC) :::::Silav bira her çiqas li hemberê me polîtkayên asîmîlasyonê şid bikin ez hêviya xwe winda nakim. Ka bênir welat ji serî heta binî tev birçî mane. Aboriya dewletê di ber polîtkayê asîmîlasyonê neda o îro top avêtine :) ger wiha here ez texmîn dikim ku berê asîmîlasyonê dewlet ji holê rabe :) rewşa wan niha ji rewşa me xirabtir e. :::::Di warê peyva dîrok an tarîx de baş an nebaş formeke ku em pê hev du fem dikin heye. Divê mijarê de ez dibêjim em forma heyî biparêzin dê edî çêtir be. Wek tu jî dizanî forma niha ji medyayê bigire heya nivîsa pirtûkan tê bikaranîn. Min di warê navê gotaran li polîtîkayên wîkîpediyaya tirkî nihêrî bi rastî polîtikayek baş û zelal nivîsîne. Min dest bi wergêra polîtkayê kir û ez dixwazim heman polîtîka em jî bikarbînin dê baştir be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:57, 21 sibat 2024 (UTC) :::::Êvar baş hevalno :::::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]<nowiki/>û@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::::. Mixabin bikarhênerê li jorê bê nav e. Lewma ez nikarim navê wî jî etîket bikim. Rewşa zimanê me tenê bi bikaranîna peyvên deynkirî çarser nabe . Zimanên bê peyvên deynkirî tun in . Em mesela dikarin li ser Wîkîpediyaya kurdî sernavên gotarên '''dibistan''' jî wek '''mekteb''' an jî '''pirtûk''' wek '''kitêb''' biguherînin. Lê ew pirsgirêk dîsa wisa çareser nabe. Her wiha wisa zirarek li ser zimanê kurdî dibe . Her wiha zirar dibe ku em sernavê gotara '''siyaset''' aniha wek '''ramyarî''' biguherînin . Zimanê kurdî ne tenê zimanê gel e . Kesê ku zimanê medyayan jî paşguh dike ew jî zirar dike . Mesela hemû tirk peyvên '''hayat''' û '''yaşam''' nas dikin . Herdu peyv hemwate ne . Yek erebî ye yek jî tirkî. Yanî problem ne peyvên ku hin mirov wek '''kurdiya akademîk''' bi nav dikin . Problem zordestî û nijadperestiya li hemberê kurd û zimanê kurdî ne . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:01, 21 sibat 2024 (UTC) ::::Ez dizanim ku halê me pir zor e heya ku em kurd nebin yek û 20 partiyên navbera xwe çêdikin û hîn jî aliyê dijminên me re dikin. Lê ev firseta me ye li vir ku em zimanekî zelal bidin nişan. Biraderê @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]], li min meqere, lê min hinek bipirs dike ku tu fîkr didî ku fêmkirina te an bi navçeya te bi kurdî ji bo hemî kurdan re eynî ye. Gelo, carek televîsyona kurdî wekî qanalên Rudaw an Sterk TV ma kesî ji me zimanê van niha fêm nakî ma çi? Birader Binere, bi hirmet, karê te gelek baş e, lê dibe ku zimanekî bi dem re cûda dibe. Em dizanin ku formeke kurdiya standart ji dîroka me, çavkaniyên xwe pir kêm in. Jiber ku çavkaniyên îro heye wekî medyayên kurdî, em dikarin zimanê xwe bi van re yek bikin, cûdahî tuneye jî ku dê û bavên me rojekî biçinê rehmetê jî, dîsa jî kes bi kurdî nezane, bila kurdiya bi peyvên erebî an tirkî, an kurdî bi tenê peyvên kurdî be. Ji bo ku ez kurdekî ji Colêmergê me, ji min re kurdiya bi peyvên kurdî awayekî baştir e, çimgi ev zimanê îro û ya medya ye e û hîn jî, di heremên Serhedê û Botanê, ev forma te bikaranîn, jiber ku ev herdû heremên jî kurdiya herî zelal diaxivin. Gelo, hûn dibejin ku peyvên wek „dîrok“ di sala 1930an peyvekî çêkirî ye ji aliyê kurdên soranîaxiv, çavkaniya te heye? [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:E1C9:B832:56DF:BA87:D7F2|2001:871:210:E1C9:B832:56DF:BA87:D7F2]] 18:59, 21 sibat 2024 (UTC) :::::Ka tu kî yî pêşî bikeve hesabê xwe em karibin cewabê bidin te. Wisa nikarim navê te etîket bikim. Ez ê cewabê hemû pirsên te piştre bidim --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 19:08, 21 sibat 2024 (UTC) ::::::Mixabin, ez nizanim çawa profîleke çekim lê ez kontrol dikim ku wê bersiv da. Min hinek rûpelên ji xwe re xwend û ez cûda bûm ku min peyvên tirkî û erebî di gotara de dît, piştre min bikarhênerî ku ev peyvên lê zedê kir jî dît. Tenê li vir im ku hevalê @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] bal bikim li ser wê çewtiyê ku li gorî çavên xwe yên kurd rast in. Kerem kin û tenê dest ji wan peyvan berdin, ev zimanê me xirab dike, ti tekîliyên axivtinên kurdên Bakur re tune, ji ber ku li Bakur jî dibistanên fermî bi kurdî jî tunen. Jiber ve em firseta xwe li vir bikaranî bidin û kurdî wek formekî zelal tenê bi nivîsê bidin. Kesekî kurd ku kurmanciyekî bi peyvên erebî û tirkî bikaranî, ne çavkaniya wîkîpediya kurdî ye. Bila ev kes nivîskarekî kurd be jî, ne kes ji wan zimanê kurdî li dibistanê xwend. Em re gorî kurdên Iraqê eyar bikin, ev kes in ku kurdî bi fermî hîn kirin û heger ku çavkaniya te jî tine be jibo etîmilojiya peyvê „Dîrok“ re, bila jî peyvekî „çekirî“ be, dîsa ev niha bi fermî li herêma Kurdistana Iraqê û li medyayên kurd ji her çar parçeyên Kurdistan teye bikaranîn. Bila ev cîh xwe dûr nexe ji zimanê medya û dibistanên fermî. Spas. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:E1C9:B832:56DF:BA87:D7F2|2001:871:210:E1C9:B832:56DF:BA87:D7F2]] 19:52, 21 sibat 2024 (UTC) :::::Hevalê colemêrgî tu bi xêr hatî. Ji kerema xwe ji xwe re profîlek li ser wîkîpediyayê çêke ku mirov bikare te etîketê niqaşan bike ku ji te re danezan bê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:12, 21 sibat 2024 (UTC) ::::::Niha profîlekî min çê bû. [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 20:01, 21 sibat 2024 (UTC) :::::::Tu bi xêr hatî hevalê @[[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] . Gelo tu dixwazî ji bo Wîkîpediyaya kurdî binivîsî ? Mixabin rewşa zimanê me ne rind e . Lewma hemû alîkarî baş e . Hêvî dikim ku wisa zimanê me dewlemend û bihêz be. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:02, 21 sibat 2024 (UTC) {{outdent|:::::::}} {{r|Colemêrgî30}} Li Herêma Kurdistanê kelîmeya ''mêjû'' êdî zêdetir tê bikaranîn. Ji bo etîmolojiya ''dîrokê'' dikarî li rûpela [[Dîrok#Etîmolojî]] binêrî. Her tişt bi çavkanî hatiye nivîsin. Çavkaniya min a sereke ev e: {{jêgirtin|The coined work ''mêjû'' 'history' (replacing the Arabic loanword ''tarîx'') dislodged the rival coinage ''dîrîk/dîrok'' and gained currency in Soranî due to its use in the book (''dîrok'' is, however, used in Kurmanji because it appeared in Kurmanji literature of Syria in the 1930s and 1940s).|çavkanî={{Cite book |url=https://books.google.com.tr/books?redir_esc=y&hl=en&id=fP9jAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=dîrîk|title=Nationalism and language in Kurdistan, 1918-1985|last=Hassanpour|first=Amir|date=1992|publisher=Mellen Research University Press|isbn=0-7734-9816-8|location=San Francisco|pages=432|oclc=25317598}}}} Ez vê kitêbê "Hassanpour, Amir (1992). Nationalism and language in Kurdistan, 1918-1985" pêşniyaz dikim gelek kelîmeyên ku em dibêjin orîjînal kurdî ne bi rastî kelîmeyên çêkirî ne. Dîsa jî ez nabêjim em ti kelîmeya soranî/behdînî/çêkirî bi kar neyînin. Gelek caran em nikarin tenê bi zimanê xelkê gotarên zanistî binivîsin. Ya ku ez dibêjim ev e ku em pêşî kelîmeyên ku li çar aliyê welêt tên zanîn bi kar bînin, wekî kitêb şûnda pirtûk, qelem şûnda pênûs (kelîmeya ku herî zêde jê nefret dikim ev e, wekî penîs e kî ev kelîme çêkiribe xwedê aqilê bide), telebe şûnda xwendekar, milet şûnda netewe. Bi vî awayî em ê hem zimanê Wîkîpediyayê nêzîkî xelk bikin hem jî ziman nebe çorbeya ceribandinên zimanî. {{r|Colemêrgî30}} Tu dibêjî "Bila ev cîh xwe dûr nexe ji zimanê medya û dibistanên fermî" lê belê li Başûr, gelek kelîmeyên tirkî jî tên bikaranîn bi taybetî "yasa" û "akincî". Berê gelek kes kelîmeya "ol" bi kar dianî lê êdî ewqas nayê bikaranîn di nav medyayê de. Yên bakurî xwe ji kelîmeyên tirkî dixwazin paqij bikin, yên başûrî kelîmeyên erebî hez nakin, yên rojhilatî kelîmeyên farisî hez nakin. Dê bêje ev çi hal e. Ti ziman bêyî deynkirinên ji zimanên din nikare zimanekî formel çêke. Em ji fezayê nehatin vir, ev çend sedsal in em bi wan re dijîn, tabî kî tiştekî normal e em kelîmeyên wan hîn bibin û ew jî kelîmeyên me hîn bibin. Eger tu dijmintiya kelîmeyan bikî û zimanê xwe ji kelîmeyên xerîb paqij bikî, di destê te de zimanekî çêkirok wekî esperanto tenê bimîne ku tenê ji aliyê kesên ku dixwazin vî zimanî hîn bibin dikarin xeber bidin. Va ye binêre halê tirkî. Her daîm dixwazin zimanê xwe paqij bikin lê şûnda wê zimanekî ewqas qels çêkirine îcar çi bikin jî zimanê wan zengîn nabe.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:46, 21 sibat 2024 (UTC) {{r|Avestaboy}} Te gotiye "Yanî problem ne peyvên ku hin mirov wek kurdiya akademîk bi nav dikin . Problem zordestî û nijadperestiya li hemberê kurd û zimanê kurdî ne." Erê ez jî bi te re me di vê gotinê te de. Lê cihê ku em ji gev vediqetin ev e ku te çavên xwe ji asîmîlasyona gelê xwe girtiye. Ne xema te ye, xelk ji zimanê te fêm dike an na. Eger hez bikin fêm bikin, ew ê herin her tim ferheng bixwînin ku karibin fêm bikin. Dîsa jî ez te pîroz dikim ku te dest ji bikaranîna kelîmeyên wekî ramyarî, bîrdozî berdane. Mala te ava!--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:46, 21 sibat 2024 (UTC) {{r|Penaber49}} Tu gotiye "Di warê peyva dîrok an tarîx de baş an nebaş formeke ku em pê hev du fem dikin heye. Divê mijarê de ez dibêjim em forma heyî biparêzin dê edî çêtir be." heta ku xelk kelîmeyeke nizanibe ew nabe forma heyî. Niha ''dîrok'' tenê ji aliyê kurmancên ku dixwazin zimanê xwe ji kelîmeyên xerîb paqij bikin tên bikaranîn. ''Wêje'' û ''pirtûk'' jî wisa ye gelek edebiyatvanên me wekî Firat Cewerî, Weşanên Avestayê dev ji bikaranîna wan kelîmeyan berdane û ev jî hêviyê dide min ku hîn wext heye em dikarin kurmanciya reş biparêzin. Herwiha berî ku rûpelek be dîrektîva Wîkîpediyayê eger ne tiştekî nîqaşbar be divê dengdan li ser were lidarxistin, hay jê hebe. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 22:46, 21 sibat 2024 (UTC) :Silav û rojbaş dîsa, heval ev çavkaniya te bixwe ne emîn e ku peyva „dîrok“ ji ku teyê. Tê min jî fêm nekir, gelo ez dibejim em nikarin formeke cûda a kurmancî li vir bikaranîn bidin. Gotina min ev e ku em xwe dûr nexin ji formên kurdî a sosyal-medya, televîsyon an jî ferhêngên îroyîn. Gelo, çi çewt e ku kurdên me peyvên tirkî wekî li Bakur û peyvên erebî wekî li Sûriye û Iraqê dixwazin xwe dûr bidin? Mistefê Qemal Atatirk, bi damezrîna komara tirkî jî zimanê tirkî ji peyvên wek erebî û tirkî jêbir. Çima û çawa zimanekî kalîtelîbûna xwe winda dike, heger ku di ve zimanê peyvên ji zimanên din nînen? Gelo, ev fîkr ku peyvên wek „dîrok“, peyvekî çêkirî ye? Jibo fîkrê te ti çavkanî tuneyê û li min meqere jî ji bo ve rastî. Gelo, çawa zimanê medya, dibistanan û di herêmên me de jî wekî li Rojava an li Başur çewt dibin, em ser van binerin û zimanê xwe jî gorî van eyar bikin. Kesekî mîna Firat Cewerî bi kurdî jî ne xwendiye, bi taybetî ji dê û bavê xwe hîn kir, wekî ev jî jibo sedemên wek siyasetê asîmîlasyonê li Tirkiye zor e, jiber ve ev ne çavkanî ye. Bila cîhan xwêş û tenêbûna zimanê me bibîna. [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 09:48, 22 sibat 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] Di çavkaniyê de rasterast dibêje "rival coinage dîrîk/dîrok" yanî coinage=kelîmeya çêkirî. Eger te çavên xwe ji rastiyê re girtibe, ez çi bibêjim jî ferq nake. Tu dibêjî tirk zimanê xwe paqij kirin û ew tiştekî baş e lê niha ti tişt ji zimanê xwe yê berê fêm nakin. Dîsa jî em bibêjin temam tiştekî baş e lê niha derfetên me wekî ya tirkan nîne ku em bi darê zorê zimanê xwe hînî gel bikin loma eger tu bi hezaran kelîmeyên çêkirî yên ku xelk nizane bi kar bînî, tu yê xelk ji zimên dûr bixî. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:23, 22 sibat 2024 (UTC) :::Çavkaniya te her guhertinên peyvan ku tu dikî temam nake, tu çima ev fêm nakî? Çima tu fêm nakî ku ev zimanê jiyana sosyal li herêma Kurdistanê ye û tu nikarî li vir dijiya van bibî. Fêm bike, tu dibejî ku ez, medyayên kurdî û dibastanên kurdî xelk ji zimên dûr dixin? Gelo, tu ev bawer dikî? Dest ji bikaranîna peyvên tirkî an erebî bermede temam? Lê eynî dem de, peyvên kurdî jê meke. Dem baş! [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 10:29, 22 sibat 2024 (UTC) ::::Te li kû derê dîtiye ku ez kelîmeyên kurdî jê dibim? Ez tenê gotarên ku min bixwe nivîsandinê diguherînim. Eger min nenivîsandibe ez ti kelîme naguherînim tenê sererast dikim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:33, 22 sibat 2024 (UTC) :::::Balê, bila jî gotarên te bin. Ez dibejim tu peyvên wek ne kurdî, peyvên wek di warên fermî wek xeberan û dibistanan naye bikaranîn, tu bikaranî. Heva derdê min e. Dest ji peyvên '''telebe''' berde, kes ji kurdên Bakur û sê parçeyên din ve peyve bikar nade, çara din henê wek '''xwendekar'''. Peyvên ku gorî te „Peyvên çêkirî“ in, îro ji aliyê rêxistinên kurdî jî tenê ten bikaranîn. Ev forma te ya kurdî ji demekê ye ku kurd serxwebûn nebû û ev jî bi sedsalan dirêj e. Ev kurdiya îro bi peyvên xwe a delal, kurdiya demê me ye û ezê her rê dest bikim ku ve zimanê di xweşiyê xwe de biparezim. :::::<span lang="tr" dir="ltr">Ansansor</span> ❌ = '''<span lang="ku" dir="ltr">Hilanok</span>''' ✅ :::::<span lang="Erebî" dir="ltr">Telebe</span> ❌ = '''<span lang="ku" dir="ltr">Xwendekar</span>''' ✅ :::::<span lang="erebî" dir="ltr">Kelîme</span> ❌ = '''<span lang="ku" dir="ltr">Peyv</span>''' ✅ :::::Dest ji peyvên tirkî û erebî berdin. Peyvên wek ji zimanê farisî bi zimanê me re yek in, jiber ku zimanê me endamekî malbat-zimanê hîndo-îranî yê. [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 12:29, 22 sibat 2024 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] Eger ji sernavê gotarekê ne razî bî, dikarî dengdan çêkî lê belê tu nikarî zimanê me ji me re qedexe bikî. ::::::Not: Ev çend car in tu kelîmeya "xeber" bi kar tînî gelo tu hîn fêr nebûye ku bi "zimanê aqademîq" jê re "nûçe" tê gotin {{=D}} Ewqas behsa medyayê dikî ma tu ti car wana naxwînî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:43, 22 sibat 2024 (UTC) :::::::Temam tu rast î, peyva „xeber“ jî ne kurdî ye, ev xeletiya min e, bibore. Lê gelo, dîsa jî ti peyvên ku tu dixwazî bikar bînî bila li sitranên kurdî de jî tune ye. Tu carek fîkr bide ser ve yekê, çimgi bersivên te ev rastî cûda nakin ku zimanê me xirab û parçe dibe, heger ku em li vir formeke ne fermî a kurmancî bikar bînin. Spas dikim, roj baş. [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 14:03, 22 sibat 2024 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] Xeletî, fîkr, xirab, parçe hemû erebî ne. Çima van kelîmeyan bi kar tînî? Bêyî deynkirinên ji zimanên din ti ziman nikare bijî. Binêre îngilîzî bi hezaran kelîmeyên xerîb tê de hene lê ew nabêjin zimanê xwe paqij bikin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:14, 22 sibat 2024 (UTC) :::::::::Ne paqijkirina ziman e, tu rast î, ev peyvên herwiha jî ne kurdî ne, lê ti formeke ya din ji van re tune gorî zanyara min. Lê formeke kurdî a sitranan, medya û dibistanan heye, ev nikare cûda be. Em nikarin xwe dûrxin û formeke fêm kirî ji bo kesên ku kurdî bila bi sêdî 75 nizanin, bikaranîn. Ez dixwazim ku em bibin yek bi hevra, ez dixwazim ku wekî kurmancên başur, bakur, rojava û rojhilat zanîst bin ku tenê yek formê kurdî a fermî heye û ev jî hewce e ku hûn hîn bikin, ne kurmanciyekî wîkîpedî, dûr ve kurmanciyekî medya û dûr ve kurmanciyekî bin erdê. Ev ne riya yekîtî ye, ev riya bipirsan e. Dîsa jî, bi kerema xwe vegerandina sernavên gotar bi peyvên tirkmancî berdin. [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 14:43, 22 sibat 2024 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] Abê ev ne tirmancî ne çima naxwazî fêm bikî? Eger hilanok te li ser wîkîpediyayê nedîtiba, tu yê ti car hîn nebûya. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:52, 22 sibat 2024 (UTC) :::::::::::Ez xwestina te dizanim, lê xwestina te çewt e, tu çima nedixwazî eva fêm bikî hevalê keleşo? :::::::::::Bila kurdên xayîn peyvê hilanok nas dikin û di medya xwe de bikaranî didin:[[https://www.batman.bel.tr/Haberler-13-asansorunuzde_hangi_renk_etiket_var-638-1.aspx?vid=7ce&lng=kr]] :::::::::::Dest ji peyvên demê asîmîlasyonê ku ketine zimanê me û hatin „kurdîkirin“ berde, tiştekî fermî ev peyvan jî bikaranî nade, em jî li ser platformekê fermî ne, em xwe perçe nekin û bi yek ziman re derbasdarî berdin, ne zimanekî ku kurdên herêmê te tenê fêm bikin. „Nûçe“ya te hebe, kurdên Tirkiyeyê baş bi kurdî nizanin, dê û bavên ji hinekan jî nizanî bûn. Ji bîr meke, tene ku halê me niha li ve bela de ye, emê dîsa xwe cûda nekin û peyvên van li ser zimanê xwe bi cîh bidin. Gelo, dikarim pirs bikim eslê malbata te ji ku ye? [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 15:53, 22 sibat 2024 (UTC) ::::::::::::{{Silav|Colemêrgî30}}, di derbarê mijarê herkesî ji xwe fikrê aniye ziman. Ji kerema êdî bê wate nîqaşê dirêj neke. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:02, 22 sibat 2024 (UTC) :::::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], erê, bê wate. Spas jibo nasîkirina wê. Ez dikarim bibejim ku wîkîpediya kurdî di bin ve siyasetê peyvên acêm û erebî dewlemendbûna xwe winda dikî. Spas ku me herkes fîkrê xwe aniye cîh, lê ti dermanekî piştrast nekir. Spas jî ku wîkîpediya kurdî bi ve awaye di pêşerojê de xirab dibe. Min hewl kir. Dem baş. [[Bikarhêner:Colemêrgî30|Colemêrgî30]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Colemêrgî30|gotûbêj]]) 16:43, 22 sibat 2024 (UTC) ::::::::::::::Silav Colemêrgê, min şaş fem meke. Ez ji dirêjkirinê re dibêjim bê wate. Bi dijberîtî tu tiştek çareser nabe. Hevalê Balyozxane fikrê aniye ziman. Li wîkîpediyayê hemî tişt bi nîqaş û bi biryarek hevpar bi rêve diçe. Ne tenê wîkîpediyaya kurdî li hemî wîkîpediyan her tişt bi nîqaşan çareser dibe. Min jî li jor di derbarê nîqaşê fikrê anî ziman. Dibe ku her kes hinek caran çewt jî bifikire rast jî bifikire. Divê mirov ji bo çareseriya pirsgirêkê bibe alîkar. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:00, 22 sibat 2024 (UTC) :Silav bira, di derbarê direktîva ku ez niha li ser dixebitim heman awa li ser wîkîpediyayên îngilîzî û tirkî heye. Ji ber ku bi caran ji aliyê bikarhênerên li wîkîpediya îngilîzî li ser hatiye nîqaşkirin kêmasiyên zêde tê de tuneye. Ku wextê heye di demekî guncav de dikarî li ser wîkîpediyayên din li polîtkayê binêrî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:47, 22 sibat 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Bira, wekî ku min got min hem ya îngilîzî hem jî ya tirkî xwendibû. Her du jî kêrî me naye lê polîtîkayeke din tine ye mixabin. Dîsa jî te kengî rûpel hazir kir, li ser Dîwanê binivîse ku te rûpeleke wisa çêkiriye û eger ti kes îtîraz neke bila polîtikayeke resmî be. Min xelet fêm neke, ez ne dijî polîtîkayê me. Bêyî agahdarkirina bikarhênerên din dîrektîv û polîtîka tenê bi tercimekirinê çênabin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:18, 22 sibat 2024 (UTC) :::Temam bira dema ku xilas bû ezê civakê agahdarî bikim. Ya din bira ev peyva tarîx ku di nav lînka çavkaniyan de dertê ez bawerim ku te li wir zêde kiriye. Bi rastî li min hinek sosret tê bira ji kerema xwe di derbarê vê peyvê de careke din dîsa bifikire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:48, 22 sibat 2024 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Chyet di ferhenga xwe de wisa nivîsiye: ::::{{jêgirtin|For instance, he [M.E. Bozarslan] points out that the word tarîx has two meanings: 1) 'history,' now usually replaced by the word dîrok in Kurmanji and mêjû in Sorani; and 2) 'date' (e.g., April 2, 1931), for which tarîx is still the correct term.}} ::::Bikaranîna dîrok bi maneya tarîx mantiqa tirkî ye. Maneya dîrok history e. Ji bo date tarîx tê bikaranîn. Yên ku dîrok bi maneya tarîx bi kar tînin ji ber nezaniyê wisa dikin. (ku ez jî ketibûm vê xeletiyê) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:08, 22 sibat 2024 (UTC) :::::Ji bo ku hêsaniyê min dîrok jî xiste şablonên çavkaniye. Her du meriv dikare bi kar bîne lê belê hertim tarîx derdikeve. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:13, 22 sibat 2024 (UTC) :::::Bira wek ku tu jî dizanî kokê peyva tarîx erebî ye lê ev jî ne mihûme. Civat niha li dijî van peyvan e rastî bira ez li dij im. Ji bo çi bêjî niha ji medyayê bigire heya nivîsandinê kurmancî yek formateke. Kesek ku bi vê yekê re eleqedar bibe û li wîkîpediyayê binêre ew şaş bin û me şaş fem bikin. Ku bi gotina min be tu van peyvan vegerînî êdî baştir be. Ji bo ku hişê mirov tevlîhev dibe ev yek zirar jî dide xebatên wîkîpediyayê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:24, 22 sibat 2024 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Bira tiştê tu dibêjî gelek bêmantiq e li gorî min lê belê ji bo xatira te ez ê bikim roja gihiştinê --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:51, 22 sibat 2024 (UTC) :::::::Spas bira, roja wergirtinê yan jî roja gihîştinê jî dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:55, 22 sibat 2024 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] {{çêbû}} Min dev ji wergirtinê berda ji ber ku Roja wergirtinê= Date retrived, roja gihiştinê = Date accessed. Şablon Date accessed bi kar tîne loma. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:57, 22 sibat 2024 (UTC) :::::::::Temam bira min jî dît hatiye guhertin sipas. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:02, 22 sibat 2024 (UTC) == Create some pages in Kurdi Wiki == @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Hi, I am from Albania and I have a request. Can you create two pages for the cities of Durrës and Vlorë in Kurdi Wiki? I would thank you so much... [[Bikarhêner:Jonipiri|Jonipiri]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jonipiri|gotûbêj]]) 18:05, 23 adar 2024 (UTC) == Wêneyê Ebru Yaşar == Roj baş @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Min wêneyê Creative Commons li ser [[Ebru Yaşar]] çê kir . Wêne Screenshota vîdyoyeke YouTubeê ye . Min aliyên reş jî bi sepana Polishê jê kir. Gelo tu dikarî kalîteya wêneyê kontrol bikî ? Silav [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:44, 8 nîsan 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Zêde ne xirab e lê dema nêzîk dikî wêne xirab xuya dike. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:33, 8 nîsan 2024 (UTC) ::Êvar baş @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Gelo tu dikarî wan 2 wêneyên [[Ebru Yaşar]] û wêneyê [[Melis Sezen]] li ser Wîkîdaneyê bar bikî ? Ez aniha li memleketê me û aniha komputera min li cem min tune . https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Ebru_Yasar.jpg<nowiki/>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Ebru_Ya%C5%9Far_(_Haddinden_Fazla).jpg<nowiki/>https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Melis_Sezen.jpg ::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:23, 9 nîsan 2024 (UTC) :::{{Silav|Avestaboy}}, wêneyên ji screenshota vîdeoyên YouTube tê girtin rêveberên communsê jê dibin. Ez texmîn dikim polîtîkayek communsê wekê wîkîpediyayê heye wêneyên ku kalîteya wan kêm e û di qaîdeya veşartinê de nebin jê dibin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:05, 9 nîsan 2024 (UTC) ~~BVPRASADTEWIKI~~ tHANK YOU FOR INVITING ME FOR the free encyclopedia in Kurdish , IAM NOW BUSY WITH TELUGU WIKIPEDIA. == Wêneyê Ben Calvin Hary == Silav @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] Min wêneyan ji YouTubeê bar kiribû. Aniha wêneyê [[Ben Calvin Hary]] li ser Wikimedia Commonsê ji bo jêbirinê hatiye pêşkirin. Gelo sedem çiye ? Wêne li ser kanala fermî ya nivîskar di bin lîsansa Creative Commons licence de ye .[https://de.m.wikipedia.org/wiki/Ben_Calvin_Hary ://de.m.wikipedia.org/wiki/Ben_Calvin_Hary] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:10, 20 gulan 2024 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}! Ne hat jêbirin, bnr. ''[[:commons:Commons:Deletion requests/File:Ben Calvin Hary.jpg]]'' [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:31, 20 gulan 2024 (UTC) ::Merhaba hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Tu çawanî ? Başî ? Min ji kesên cuda re nivîsand. Lewma şablona jêbirinê aniha hatiye rakirin. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:06, 20 gulan 2024 (UTC) == Werger == Kak @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] çawanî başî ? Hêvîdarim ku tu baş bî. Kak Balyozxane ez ê çawa bikaribim amûra wergerê bikarbînim ? Ji vê ''Languages with legal status in India'' rûpelê bo ''Zimanên xwedî statûya legal li Hindistanê'' --[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:22, 17 hezîran 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] Baş im malî ava! Înşela tu jî baş bî! :) Dikarî vê lînkê [https://ku.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=ku&campaign=ulsmissinglanguages&page=Languages+with+legal+status+in+India] bitikînî, înşela vebe. Eger venebe, pê li vê [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=ku#draft lînkê] bike û li butona 'Wergera nû' bitikîne û navê gotara îngilîzî binivîse. Qewet be! --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:27, 17 hezîran 2024 (UTC) ::Gelek spas ezîzê min, şevşad [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:28, 17 hezîran 2024 (UTC) ::Kak Balyozxane wiha dibêje; This is an ongoing translation by [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]. When there is an active translation you can only start a new one after a day. Please try again in 24 hours or coordinate with the user who started the current translation. ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:32, 17 hezîran 2024 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] Ji bo ceribandinê min dest pê kir {{=D}} Min niha jê bir, ka dîsa biceribîne. Eger çênebe, gereg em li hêviya 24 saetan bin, heqê xwe helal bike :D --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:35, 17 hezîran 2024 (UTC) ::::durist e, çêbû :) [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:44, 17 hezîran 2024 (UTC) :::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ,@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::::Ez aniha bi telefona xwe dîsa ketime Wîkîpediyayê . Lê mixabin xuyanga wek wek yê komputerê ye . Nivîs biçûk e û wêne û agahîdank kêleka nivîsê ne. Gelo ez çawa dikarim wê biguherînim ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:12, 23 hezîran 2024 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Li herî jêr pê li "Xuyakirina mobîl" bike --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 07:15, 23 hezîran 2024 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] :::::::Ew çawa dibe ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:18, 23 hezîran 2024 (UTC) ::::::::Pê li [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Balyozxane&mobileaction=toggle_view_mobile vê lînkê bike] înşela çêbe --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 08:21, 23 hezîran 2024 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Gelek spas heval. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:31, 23 hezîran 2024 (UTC) ::::::::::Spas xweş! --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 09:51, 23 hezîran 2024 (UTC) == Şadiyê kurê Merwanî == Şadî kurê Merwanî ji binemala Rewend bî, binemal Rewend Hecebaî (Hadhabanî) bîn. Hecbanî bi eslê xwe xelkê Adiabene ne! [[Bikarhêner:Soranazadi|Soranazadi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Soranazadi|gotûbêj]]) 12:34, 27 hezîran 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Soranazadi|Soranazadi]] Di çavkaniyan de wekî "Şedad" derbas dibin. Ji bo navê "şadî" min çavkanî nedît. Wextê tiştekî wisa diguherînî divê gotûbêjek çêkî û çavkaniyên xwe binivîsî. Herwiha kelîmeyên normal wekî "dewlet" bi kelîmeyên çêkirî wekî "dûgel" neguherîne. Eger dixwazî tu dikarî dûgel bi kar bînî, lê belê kelîmeyên heyî neguherîne. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 13:02, 27 hezîran 2024 (UTC) ::Dewlet peyveka erebiye! Belê li min bibore, ez niha têgehiştim ku wîkîpêdiya kurdî NE kurdiye û ne xizmetê bu kurdan diket. Me pêwîstî bi wîkîpêdiya kurdî nîne madem her xizemta gelê kurd hemî dema di destê kesên wekî we dane, kesên ereb, tirk û faris perist! şîna ez wextê xwe bi vê wîkîpêdiya NE kurdî bi borînim dê chim wîkîpêdiya erebî xoînim. Min bes êk hêvî ya hey, ez hîvîdarim hîn xwe fêrî kurdiyê bikin. [[Bikarhêner:Soranazadi|Soranazadi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Soranazadi|gotûbêj]]) 13:26, 27 hezîran 2024 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Soranazadi|Soranazadi]] "Xizmet" jî erebî ye lê te jî bi kar anî. Tu jî erebperest î? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 13:31, 27 hezîran 2024 (UTC) ::::1. Cêwazî ewe dema ez peyveka kurdî peyda dikim, ez ya erebî bikar naynim. Tu dixazî ''dewlet'' bikar bînî dema tu dizanî ''dûgel'' kurdiye! ::::2. Gotar giringe bi zimanekê kurdî bit ku bi peyvên kurdî pêkhatibit, dema kurdek bixoînit belkî bi harîkariya we fêrî kurdiyê bit. ::::3. Tu balyozxaneyê, tu divêt bizavê bikî bi kurdiyeka resen binvêsî. ::::4. Kesekê wekî te/we ku berpisyarbit şîna fêrî rexinê bit û bêjit gelek sopas bo kurdiyê, nivêsit ''"Xizmet" jî erebî ye lê te jî bi kar anî. Tu jî erebperest î?'' ew êkem belge/çavkaniye ku tu bi kêrî berpirsyayetiyê nahê! [[Bikarhêner:Soranazadi|Soranazadi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Soranazadi|gotûbêj]]) 13:53, 27 hezîran 2024 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Soranazadi|Soranazadi]] Gotûbêja '''[[#Xirabkirina dewlemendbûna zimanê kurdiya kurmancî|li jor]]''' bixwîne, tu yê fêm bikî derdê min çi ye. :::::Tu dibêjî "kurdek bixoînit belkî bi harîkariya we fêrî kurdiyê bit.", tu çawa ji kurdekî re zimanê xwe hîn bikî? Ma kurd bêyî bikaranîna kelîmeyên çêkirî dibin kurdî-nezan? Yanî tu jî kurdiya "xizmet" nizanî loma tu jî kurdî nizanî? Kurmanc kelîmeyên wekî "giring, dûgel, bizav" nizanin, dev ji vî zimanê sixte berde û kurmanciya reş a kurmancan bi kar bîne. Muhîm, dewlet û hereket, qelem hemû kelîmeyên me ne, em van kelîmeyan bi kar bînin zêdetir kes ji zimanê me fêm bikin û xwe biçûk nebînin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:03, 27 hezîran 2024 (UTC) == Sernavê kategoriyê bi kurdî == Silav @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]],@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]],@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]],@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Hûn çawa nin ? Baş in ? Gelo sernavê kategoriya '''People by continent and century''' çawa bi kurdî tê wergerandin ? '''Gel li gorî parzemîn û sedsalan''' ?[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Category:People_by_continent_and_century ://en.m.wikipedia.org/wiki/Category:People_by_continent_and_century] Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:06, 5 tebax 2024 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Mirov li gorî parzemîn û sedsalan [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:11, 5 tebax 2024 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] tu çawanî? Bira merheba, Guhertin ku min pêk anîbû li gorî mantiqê zimanê kurdî bû. Dema ku min guhert li ser fikirîm ku gerr an rêwîtî ji peyva seyehatê zêdetir tê bikaranîn piştre min guhert. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:42, 19 çiriya paşîn 2024 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ev mantiqa paqijkirina zimên e û me çend car gotiye divê neyê kirin. Te "biyografî" kiriye "jînenîgarî", "walîtî" kiriye "parêzgerî" (ku diviya parêzgar bûya parêzger ne walî ye). Xêra xwe dev ji guhertinên wisa berde. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:23, 19 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Alîreza jadîdî == Silav, gotara Alireza Jadidi çavkaniyên pêbawer hene, ji kerema xwe etîketa jêbirinê jê derxin û hilînin û ger hewce be biguherînin. [[Bikarhêner:National123tc|National123tc]] ([[Gotûbêja bikarhêner:National123tc|gotûbêj]]) 15:21, 16 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 kanûna paşîn 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Maîl == :Silav bira li ser wîkîpediyayê çawa e maîl tê şandin min nedît. Ew aplîkasyona ku te şand min daxistiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:42, 11 hezîran 2025 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Silav bira. Dikarî cewab bidî li emaîla ku min ji te re şand yan jî dikarî pê li vê lînkê bikî û bişînî: [[Taybet:EmailUser/Wikihez]] Ew lînk di sayfeya her bikarhênerî de xuya dike dibêje "E-name ji vî bikarhênerî re bişîne" [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 18:11, 11 hezîran 2025 (UTC) :::{{r|Penaber49}} Pirsek: [https://ku.wikipedia.org/wiki/Taybet:Be%C5%9Fdar%C3%AE/Z%C3%AAtkar Ev bikarhêner] {{b|Baran Agir}} e , dîsa vegeriye? Nizanim we beştariyên wî kontrol kirin, çito nin? Asteng bikim? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 19:16, 11 hezîran 2025 (UTC) ::::Ti şik tine ye ku ev bikarhêner Baran Agir e, ji aliyê qelîteyê ve jî ti pêşketin di nivîsên wî de çênebûye. Lê wextê min beşdariyên wî kontrol dikir, min bi xemgînî dît ku @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] jî kelîmeyên normal sansûr kiriye. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0smet_%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC&diff=1942253&oldid=1941925] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 19:36, 11 hezîran 2025 (UTC) ::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] belê rast ew kes e. Mixabin bi awayekî bê kontrol dîsa dest bi beşdariyan kiriye. Ya rastî ji ber tevgerên wî yê bê kontrol bê asteng kirin êdî çêtir e. ::::Silav Bira @Wikihez ku awayê min niha dît tenê kelîmeya grûp wekî kom veguhestiye ez wê peyvê biguherînim. Min ji te re emailek şandiye te dît? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:45, 11 hezîran 2025 (UTC) :::::{{r|Penaber49}} Erê hat. Min cewab jî da. Te nedît? --[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 19:47, 11 hezîran 2025 (UTC) ::::::Qet ji min re danezan nehat ez ê niha lê binêrim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:49, 11 hezîran 2025 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] aniha li ser telefona min tîp û wêne biçûk têne nîşandin . Gelo tu dikarî eynî cara din girêdan û linkê tomar bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:19, 23 hezîran 2025 (UTC) :::::::Silav@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], min tam fêm nekir. Dikarî hinek îzah bikî problem çi ye? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 08:15, 24 hezîran 2025 (UTC) ::::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez çawa dikarim li ser Wîkîpediyayê xûyabûna standard ya Wîkîpediyayê dîsa bi kar bînim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:14, 24 hezîran 2025 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] gelo hûn dikarin alîkariya min bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:33, 24 hezîran 2025 (UTC) ::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] gelo tu li peya "Rûyê kevn biemilîne" di menuyê de digerî? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:35, 26 hezîran 2025 (UTC) == Pirsgirêkên têketinê == Silav heval @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ez @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] me . Min dixwest xwe qeyt bikim . Lê mixabin Wîkîpediya şîfreya min qebûl nake . Berê dibû. Ez nikarim jî [[E-Peyam|e-peyam]] hildim. Ji ber ku ew e-peyam a min a berê ye û min e-peyamê rojan e û aktûel ne ekiribû.Ez çawa dikarim problemê çareser bikim ? [[Taybet:Beşdarî/2001:9E8:FB10:1B00:25F4:2B7A:2115:D5F5|2001:9E8:FB10:1B00:25F4:2B7A:2115:D5F5]] 15:25, 26 hezîran 2025 (UTC) :Silav Avestaboy ger te şifreya xwe jibîr nekiribe careke din dîsa biceribîne rûpelê nû bike. Ew divê tu xwe bi awayekî têketî xwe bibînî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:56, 26 hezîran 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Hûn dikarin alîkariya min bikin ? [[Taybet:Beşdarî/2001:9E8:FB10:8800:E889:D1F0:5D88:E48F|2001:9E8:FB10:8800:E889:D1F0:5D88:E48F]] 11:59, 30 hezîran 2025 (UTC) :::Silav Avestaboy. Eger te şifreya hesabê xwe û ya emaîla xwe ji bîr kiribe, ne mimkûn e ti kes alîkariya te bike. Loma lazim e hesabekî nû çêkî. Lê tu dibêjî "qeyd bikim" gelo çima qeyd dikî? Belkî tu li şûna "têketinê", pê li "hesabekî çêke" dikî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:53, 30 hezîran 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î? Gelo te problema xwe ya têketinê çareser kiriye? Gelo te hewl daye bi alîkariya komputereke din (here înternetkafeyekê) têkevî? Wîkîpediyê bêriya te kiriye :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:31, 2 tîrmeh 2025 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ez di komputerê de têketî me . Lê ez nikarim nû bikevim an jî şîfre û e-peyama xwe biguherînim . Tê gotin ku maîlek hatiye şandîn. Lê nûçeyên [[E-Peyam]]<nowiki/>ê tunîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:39, 8 tîrmeh 2025 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Taybet:Beşdarî/2001:9E8:FB13:5A00:FAC4:E69:1A71:F5E7|2001:9E8:FB13:5A00:FAC4:E69:1A71:F5E7]] 11:02, 9 tîrmeh 2025 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [[Taybet:Beşdarî/2001:9E8:FB13:5A00:FAC4:E69:1A71:F5E7|2001:9E8:FB13:5A00:FAC4:E69:1A71:F5E7]] 11:02, 9 tîrmeh 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Gelo şifreya te di browsera te de ne qeydkirî ye? Eger chrome bi kar tînî li vir sayfeya alîkariyê heye [https://support.google.com/chrome/answer/95606?hl=en&co=GENIE.Platform%3DDesktop#zippy=%2Cmanually-add-a-new-password%2Ccheck-or-remove-sites-that-dont-save-passwords%2Cstart-or-stop-saving-passwords] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 20:54, 9 tîrmeh 2025 (UTC) ::::::::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] aniha ew problem tune û çareser bû. Lê xûyabûna Wîkîpediyayê aniha li ser telefonê ji min re zor e. Berê nivîs û wêne mezin bûn û agahîdank (infobox) li binê tekstê (metn) bû. Aniha wêne û nivîs mixabin biçûk in û agahîdank jî kêleka tekstê tê xe . Gelo ez çawa dikarim vê biguherînim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:58, 17 tîrmeh 2025 (UTC) :::::::::Silav Avestaboy ev yek li gorî browseran diguhere. Ger tu Google cromê bikar tînê tu divê tu li beşa mihengê derbasê guhertoya mobilê bibî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:08, 17 tîrmeh 2025 (UTC) == Rastnivîsa wêneyê (Zimanên keltî) == Silav hevalê @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu çawanî ? Başî ? Di gotara [[Zimanên keltî]] de navên zimanan li gorî rastnivîsa berê hatine nivîsandin. Gelo tu dikarî bi riya [[Jîriya destkarî|jîriya çêkirî]] re wek mînak [[ChatGPT]] rastnivîsa wêneyê rojane û aktûel bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:13, 7 îlon 2025 (UTC) :Silav hevalno @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ez xwedî telefoneke nû me. Mixabin piştî çend rojan de dîsa xûyabûna Wîkîpediyayê li ser telefona destan dîsa jî nivîs û wêneyan biçûk nîşan dide . Ez lewma nikarim gotarên nû binnivîs im û kategoriyan çê bikim. Gelo hûn ji kerema xwe re alîkariya min bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:32, 28 îlon 2025 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] dema ku telefon guheri li gorî pergalên bikaranînan IOS û Android û li gorî nivîsbariya şîrketan wek mînak xiaomi hyperos 2.0. Dibe ku di rewşên wiha de di chrome de guhertin çêbibin. Bi demê re careke din dîsa mirov fêrê gohertoyê dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:25, 28 îlon 2025 (UTC) == Pirsek ji [[User:Spencerio10|Spencerio10]] (17:22, 11 sibat 2026) == Hello --[[Bikarhêner:Spencerio10|Spencerio10]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Spencerio10|gotûbêj]]) 17:22, 11 sibat 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:VikiAzad|VikiAzad]] (23:48, 3 adar 2026) == Silav û rêz, tû aktîfî? --[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:48, 3 adar 2026 (UTC) == Yekrengiya agahîdankên gundan == Silav bira @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu bi xêr hatî. Ji ber sansûrên li hemberê Bakurê Kurdistanê ez difikirim ku navê Bakurê Kurdistanê di nav Agahîdankan de cih bigire gelek baştir be. Di heman demê ji ber gund wargehên lokal in li cihê nexşeya Tirkiyeyê nexşeyên parêzgehan di nav Agahîdankan de hebin êdî baştir e, tu çi difikirî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:35, 19 gulan 2026 (UTC) :Silav bira. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]: Bi botê ne mimkûn e ez zanibim kîjan gotar dikeve Bakurê Kurdistanê û kîjan xerîteya parêzgehan hene an tine loma divê em yek bi yek {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bidlîs}}, {{param|nexşeya_reptiyeyê|Bakurê Kurdistanê}} binivîsin heta em çareyek bibînin. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:42, 19 gulan 2026 (UTC) ::Herwiha wisa jî mimkûn e {{param|nexşeya_reptiyeyê|Mûş#Bakurê Kurdistanê}} Her du xerîte nîşan dide [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez#top|gotûbêj]]) 21:44, 19 gulan 2026 (UTC) ::rast e bira. Ji bo gundan tenê nexşeya parêzgehan hebe, bes e. Ger ku bi awayek manuel were çêkirin jî li gorî kategoriya navçeyan mirov dikare nexşeya parêzgehan li Agahîdankê zêde bike. Qet nebe navê Bakurê Kurdistanê li parametreya welat were zêde kirin gelek baş dibe. Ger ku te rêyeke bidîta û hemî Agahîdank bi yek rengiyeke bihata çêkirin ew dem xebatek gelek bi kalîte derdiket holê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:57, 19 gulan 2026 (UTC) ixfwh6r0c4qiejvfseh7rlwy00st1no 0 213418 2066007 1985338 2026-06-25T20:32:09Z Wikihez 39702 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/VikiAzad|VikiAzad]] ([[User talk:VikiAzad|talk]]) to last revision by Balyozbot ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2066007 wikitext text/x-wiki Di [[Zimannasî|zimannasiyê]] de '''neolojîzm''' her terim û kelîmeya nisbeten nû û îzole ye ku êdî populer bûye û hêdî hêdî di zimanê rojane de jî tê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Linguistics Encyclopedia |paşnav=Anderson |pêşnav=James M. |tarîx=2006 |weşanger=[[Routledge]] |isbn=0-203-43286-X |paşnavê-edîtor=Malmkjær |pêşnavê-edîtor=Kirsten |cih=London |rûpel=601 }}</ref> Ji bo ku kelîmeyek wekî neolojîzmekê were qebûlkirin divê di [[ferheng]]ekê de were weşandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simatupang |pêşnav=E. C. M. |paşnav2=Heryono |pêşnav2=H. |sal=2022 |sernav=New-word formation and social disruption on metaverse |kovar=[[The English Review]]: Journal of English Education |cild=10 |hejmar=3 |rûpel=1019 |doi=10.25134/erjee.v10i3.6722 |doi-access=free }}</ref> Neolojizm aliyeke {{Girêdan|înovasyona ferhengî|en|Lexical innovation}} ye, yanî fenomenên zimanî ne ku terim û maneyên nû dixe lûgata zimanekî. Lêkolînên zimannasiyê prosesa çêkirina kelîmeyan wisa rêz dikin: {{Girêdan|kelîmeya minasebetê|en|Nonce word|lt=''kelîmeyên minasebetê''}} ({{bi-en|nonce word}}) ev kelîme ne ku ji bo minasebetekê tê çêkirin û dibe ku zêde populer nebin; {{Girêdan|protolojîzm|en|Protologism|lt=''protolojîzm''}} ev kelîme ne ku tenê di nav komeke biçûk de tên bikaranîn; ''prelojîzm'' ev kelîme ne ku her diçe zêdetir tên bikaranîn lê dîsa jî ne gelek zêde ye; û ''neolojîzm'' ev kelîme ne ku ji aliyê saziyên civakî ve hatine qebûlkirin an nasîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On Institutionalization and De-Institutionalization of Late 1990s Neologisms |paşnav=Gryniuk |pêşnav=D |tarîx=2015 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |rûpel=150 |jêgirtin=This process [of lexicalization] does not seem to be coincidental because neologisms themselves are prone to go through certain stages of transformation. They began as ''unstable'' creations (otherwise called ''prelogisms''), that is, they are extremely new, being proposed, or being used only by a small subculture }}</ref><ref name="Anesa">{{Jêder-kitêb |sernav=Lexical Innovation in World Englishes: Cross-fertilization and Evolving Paradigms |paşnav=Anesa |pêşnav=Patrizia |tarîx=2018 |weşanger=Routledge |beş=Three, 3 }}</ref> Neolojîzm bi giştî bi guherînên di [[kultur]] û [[Teknolojî|teknolojiyê]] de çêdibin.<ref>McDonald, L. J. (2005). The meaning of e- : neologisms as markers of culture and technology.</ref><ref>Forgue, Guy (1979). "American Neologisms as a Reflection of Cultural Change since 1945". ''Proceedings of a Symposium on American Literature'': 199–211.</ref> Nimûneyên populer ên neolojîzmê di [[zanist]], honak (xisusen [[honaka zanistî]]), [[fîlm]] û [[televîzyon]], [[edebiyat]], [[jargon]], [[Zimannasî|zimannasî,]] hunerên dîtbarî, û kultura populer de tên dîtin. Di nav nimûneyên kevn ên neolojîzman de ''[[lazer]]'' (1960) ji herfên yekem ên ''Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation'' û ''[[robot]]'' (1941) ji lîstika tiyatroyê ya nivîskarê [[Çekoslovakya|çekî]] Karel Čapek a bi navê ''R.U.R (Rossumovi Univerzální Roboti)''<ref name="KapekWebsite">{{Jêder-malper |url=http://capek.misto.cz/english/robot.html |sernav=Who did actually invent the word "robot" and what does it mean? |paşnav=Zunt |pêşnav=Dominik |malper=Karel Čapek |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123023343/http://capek.misto.cz/english/robot.html |roja-arşîvê=2013-01-23 |roja-gihiştinê=2017-02-05 }}</ref> hene. == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Neologism|oldid=1193653838}} {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng|neolojîzm}} * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Leksîkolojî]] [[Kategorî:Termînolojî]] jrjh1vvs89f5i7n2rgizwdx551vo47l 0 213649 2065911 2026508 2026-06-25T12:30:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2065911 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Canova-Hebe_30_degree_view.jpg|thumb|rast]] '''Hêbê''' di [[mîtolojiya yewnanî]] xwedawenda gênciniyê ye. Wateya navê wê jî gênciniyê.<ref>R. S. P. Beekes, Etymological Dictionary of Greek, Brill, 2009, p. 507.</ref>Keça [[Zeus]] û yên [[Hêra]]yê ye. Hevjina Hêraklês e. Serpêhatîyên wê gelek nîn in. Piranî wek pêşkêşvanê şerabê yên xwedawendan tê dîtin. Leheng Hêraklêsê re zewicîye û wî jî kiriye nemir. Bi saya Hêbêyê Hêraklês derket li [[Çiyayê Olîmpê]]. Têkilîyên baweriya Hêbê nîşan dide ku ew xwedawend heman demê de ew di çanda [[Hîtît]]an jî cih girtiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Keçên Zeus]] [[Kategorî:Xwedabanûyên tenduristiyê]] [[Kategorî:Xwedabanûyên yewnanî]] [[Kategorî:Xwedawendên di Îlyadayê de]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] kxg0bg5cctp7f6fdhw0zx7ob5ipng3f 4 214165 2066056 2065889 2026-06-26T08:39:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/listeyabikarhêneran.py|Bot]]: Lîsteya guhartinên botan hat rojanekirin 2066056 wikitext text/x-wiki {{/ser}} <center> {|class="wikitable sortable" ! # ! Bikarhêner ! Hejmara guhartinan |- | 1 | {{b|Balyozbot}} | 830033 |- | 2 | {{b|WîkîBot}} | 37319 |- | 3 | {{b|SieBot}} | 26410 |- | 4 | {{b|TXiKiBoT}} | 19321 |- | 5 | {{b|Luckas-bot}} | 17287 |- | 6 | {{b|InternetArchiveBot}} | 15048 |- | 7 | {{b|VolkovBot}} | 13954 |- | 8 | {{b|Escarbot}} | 10256 |- | 9 | {{b|Thijs!bot}} | 9729 |- | 10 | {{b|JAnDbot}} | 9153 |- | 11 | {{b|WikitanvirBot}} | 8977 |- | 12 | {{b|AramBot}} | 7122 |- | 13 | {{b|MelancholieBot}} | 6834 |- | 14 | {{b|AlleborgoBot}} | 5091 |- | 15 | {{b|Alexbot}} | 4188 |- | 16 | {{b|GanimalBot}} | 4109 |- | 17 | {{b|FoxBot}} | 3926 |- | 18 | {{b|Loveless}} | 3922 |- | 19 | {{b|TobeBot}} | 3779 |- | 20 | {{b|SakuraBot}} | 3603 |- | 21 | {{b|Idioma-bot}} | 2800 |- | 22 | {{b|PipepBot}} | 2080 |- | 23 | {{b|JhsBot}} | 1904 |- | 24 | {{b|Synthebot}} | 1842 |- | 25 | {{b|BotMultichill}} | 1825 |- | 26 | {{b|Ripchip Bot}} | 1823 |- | 27 | {{b|CalakBot}} | 1795 |- | 28 | {{b|タチコマ robot}} | 1648 |- | 29 | {{b|Mjbmrbot}} | 1587 |- | 30 | {{b|AvocatoBot}} | 1501 |- | 31 | {{b|MediaWiki message delivery}} | 1485 |- | 32 | {{b|YurikBot}} | 1349 |- | 33 | {{b|Robbot}} | 1233 |- | 34 | {{b|AvicBot}} | 1122 |- | 35 | {{b|RobotJcb}} | 1088 |- | 36 | {{b|BodhisattvaBot}} | 1027 |- | 37 | {{b|Vagobot}} | 1002 |} cclrtibsayuyq760meeucy5msb74ovt 14 256128 2065913 2027121 2026-06-25T12:31:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2065913 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Kurên Zeus]] [[Kategorî:Xwedawendên di Îlyadayê de]] [[Kategorî:Xwedawendên Olîmpî]] [[Kategorî:Xwedayên agirê]] [[Kategorî:Xwedayên yewnanî]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] gqmhbws7y4m1g4gvpd8f1hf766a1f37 14 258896 2066099 1945348 2026-06-26T10:58:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avengers]] weke [[Kategorî:Kesayetên Avengers]] guhart 1945348 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=tîrmeh 2025}} 0gicwis1glxnmvpmrnyc2hjg70q27xb 2066108 2066099 2026-06-26T11:04:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2066108 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avengers]] 7x0931uoouwm1r259a2zqu4rko60jru 3 273936 2066123 1828340 2026-06-26T11:58:47Z Ternarius 29757 Ternariusî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:OtantikGoril]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:KarapapakHanı]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/OtantikGoril|OtantikGoril]]" to "[[Special:CentralAuth/KarapapakHanı|KarapapakHanı]]" 1828340 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 17:18, 1 îlon 2024 (UTC)}} gnnwohrlr91lw8a3fn55dlz669xhd8j 0 305586 2066087 2059640 2026-06-26T10:13:18Z Avestaboy 34898 2066087 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Catwoman''' fîlmeke superlehengan a amerîkî ji sala 2004an e ku ji hêla Pitof deranîn û ji hêla John Rogers, John Brancato û Michael Ferris ve bi riya çîrokeke Theresa Rebeck Brancato û Ferris bi muzîka Klaus Badelt ve hatiye nivîsandin. Fîlm ne tije li ser bingeha karaktera DC Comics [[Catwoman]]ê ye. Di fîlmê de [[Halle Berry]], [[Benjamin Bratt]], [[Lambert Wilson]], [[Frances Conroy]], [[Alex Borstein]] û [[Sharon Stone]] rolên sereke dilîzin. Naveroka fîlmê li ser Patience Phillips, sêwirînereke grafîkî ya nerm, ku komployek li pargîdaniya kozmetîkê ya ku ew ji bo tevlêkirina hilberek xeternak a ku dikare bibe sedema pirsgirêkên tenduristiyê yên berbelav kar dike, eşkere dike. Piştî ku ji hêla komplogeran ve tê vedîtin û kuştin, Patience ji hêla pisîkek Mau ya misirî ve tê vejandin, ku jê re şiyanên pisîkê yên sermirovî dide û wisa dihêle ku ew bibe Catwomana superleheng ku li hemberê tawanan dikoşe. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlmên li ser pisîkan]][[Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengên jin]] [[Kategorî:Fîlmên Warner Bros.]] [[Kategorî:Fîlmên 2004an]] 8cidelk8l3galkecec8y8z6oaujx7gg 2066095 2066087 2026-06-26T10:34:28Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2066095 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Catwoman''' fîlmeke superlehengan a amerîkî ji sala 2004an e ku ji hêla Pitof deranîn û ji hêla John Rogers, John Brancato û Michael Ferris ve bi riya çîrokeke Theresa Rebeck Brancato û Ferris bi muzîka Klaus Badelt ve hatiye nivîsandin. Fîlm ne tije li ser bingeha karaktera DC Comics [[Catwoman]]ê ye. Di fîlmê de [[Halle Berry]], [[Benjamin Bratt]], [[Lambert Wilson]], [[Frances Conroy]], [[Alex Borstein]] û [[Sharon Stone]] rolên sereke dilîzin. Naveroka fîlmê li ser Patience Phillips, sêwirînereke grafîkî ya nerm, ku komployek li pargîdaniya kozmetîkê ya ku ew ji bo tevlêkirina hilberek xeternak a ku dikare bibe sedema pirsgirêkên tenduristiyê yên berbelav kar dike, eşkere dike. Piştî ku ji hêla komplogeran ve tê vedîtin û kuştin, Patience ji hêla pisîkek Mau ya misirî ve tê vejandin, ku jê re şiyanên pisîkê yên sermirovî dide û wisa dihêle ku ew bibe Catwomana superleheng ku li hemberê tawanan dikoşe. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Catwoman di medyayên din de]] [[Kategorî:Fîlmên li ser pisîkan]][[Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengên jin]] [[Kategorî:Fîlmên Warner Bros.]] [[Kategorî:Fîlmên 2004an]] 70sg7frpwqh6bgt42gppr3t3tthsyqa 0 309461 2066102 1948842 2026-06-26T10:59:27Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2066102 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Chris Evans as Steve Rogers aka Captain America (34407349161).jpg }} '''Captain America''' superlehengekî ye ku ji hêla [[Joe Simon]] û [[Jack Kirby]] ve hatiye afirandin û di xezêçîrokên amerîkî yên ku ji hêla Marvel Comics ve hatine weşandin de xuya dibe.Ev karakter cara yekem di Captain America Comics #1 de, ku di 20ê kanûna pêşîn a 1940an de ji hêla Timely Comics, wesanxaneya pêşin ê [[Marvel Comics]] ve hatibû weşandin, xuya bû.Nasnameya sivîl a Captain America '''Steven " Steve " Rogers'''e, mêrekî lawaz ku piştî ku tevlî Artêşa Dewletên Yekbûyî bû da ku alîkariya hewildanên welêt di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de bike, bi "serûma superleşker" a ceribandinî gihîştiye lûtkeya bêkêmasiya fîzîkî ya mirovan.Bi kostûmên ji ala amerîkî îlhamgirtî û mertaleke hema bêje neşikestî, Captain America û hevkarê wî [[Bucky Barnes]] gelek caran li dijî Red Skullê bed û endamên din ên hêzên Mihwerê şer dikirin. Di rojên dawî yên şer de, qezayek Captain America di rewşek bêhişbûnê de hişt heta ku di demên nûjen de ji nû ve hate vejandin. Ew wekî lehengek kostûmkirî dest bi serpêhatiyên xwe dike û dibe rêberê tîma superlehengan [[Avengers (Marvel Comics)|Avengers]], lê pir caran wekî "zilamek bêdem" têdikoşe ku xwe li gorî serdema nû biguncîne. Piştî weşana xwe ya orîjînal, ev karakter zû wekî afirandina herî binavûdeng û ji hêla bazirganî ve serkeftî ya Timely di dema şer de derket holê, her çend binavûdengiya superlehengan di serdema piştî şer de kêm bû û Captain America Comics di sala 1950an de hate rawestandin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî: Kesayetên Avengers]] [[Kategorî:Captain America| ]] [[Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] t6xw4o3im0r3166pnejq4swptrytfnb 4 309472 2066048 2032930 2026-06-26T06:01:11Z Balyozbot 42414 Bot: 2 gotûbêj ji Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki) hatin arşîvkirin 2066048 wikitext text/x-wiki {{Arşîvkirin}} == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 nîsan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 nîsan 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 nîsan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 nîsan 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|gotûbêj]])</bdi> 22:07, 15 gulan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 gulan 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 03:07, 28 gulan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|gotûbêj]]) 16:47, 29 gulan 2025 (UTC)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 hezîran 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 hezîran 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 tebax 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 04:48, 9 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 çiriya paşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 kanûna paşîn 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> pf81o855mfmaz6383tgpts7d7l6mtal 0 309499 2066105 1951077 2026-06-26T11:03:13Z Avestaboy 34898 2066105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Iron Man''' superlehengekî ye ku di xezeçîrokên amerîkî yên ku ji hêla [[Marvel Comics]] ve hatine weşandin de xuya dibe. Karakter ji hêla nivîskar û edîtor [[Stan Lee]] ve hatiye afirandin, ji hêla senarîst [[Larry Lieber]] ve hatiye pêşxistin, û ji hêla hunermend [[Don Heck]] û [[Jack Kirby]] ve hatiye sêwirandin, yekem car di sala 1962an de di ''[[Tales of Suspense]]'' #39 (bergê wê Adara 1963an e) de xuya bû û di sala 1968an de bi Iron Man #1 sernavê xwe wergirt. Demek kurt piştî afirandina wî, Iron Man bû endamê damezrîner ê tîma superlehengan [[Avengers]], ligel [[Thor (superleheng)|Thor]], [[Ant-Man]], [[Wasp (superleheng)|Wasp]] û [[Hulk]]. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesayetên Avengers]] [[Kategorî:Iron Man| ]] 8lk7dd4okya82dbowyh0lxcr0ifti68 0 309501 2066103 1951074 2026-06-26T11:01:02Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2066103 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = 2019 sdcc vacation 12.jpg }} '''Daredevil''' superlehengek e ku di xêzeçîrokên amerîkî yên ku ji hêla [[Marvel Comics]] ve hatine weşandin de xuya dibe.Karakter ji hêla nivîskar û edîtor [[Stan Lee]] û hunermend [[Bill Everett]] bi alîkariya Jack Kirby ve hate afirandin û yekem car di Daredevil #1 (Nîsana 1964) de derket. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî: Kesayetên Avengers]] [[Kategorî:Parêzerên kor]] [[Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] [[Kategorî:Superlehengên xirîstiyan]] [[Kategorî:Tawannasên honakî]] 3jxg98t0011tf4vif4cjqvjiv5v8zta 0 309507 2066104 1951076 2026-06-26T11:01:43Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2066104 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Hulk''' superlehengek e ku di xêzeçîrokên amerîkî yên ku ji hêla [[Marvel Comics]] ve hatine weşandin de xuya dibe.Ev karakter, ku ji hêla nivîskar Stan Lee û xêzkar Jack Kirby ve hatiye afirandin, cara yekem di hejmara yekem a ''The Incredible Hulk'' (Gulan 1962) de xuya bû.Çîroka fîzîknasê navokî Dr. Bruce Banner vedibêje, ku piştî qezayekê bi prototîpa bombeya gama re rû bi rû maye û ji wê demê û pê ve her gava ku hêrs dibe vediguhere cinawirê hêrsbûyî Hulk. Ji ber hêza xwe ya zêde, Hulk di tevahiya çîrokê de gelek caran bi hêzên çekdar re dikeve pevçûnan, yên ku dixwazin Hulk rawestînin û wî wekî "çekek" ji bo xwe bikar bînin.Rengê çermê kesk ê Hulk ji ber gelek [[kloroplast]]ên di çermê wî de çêdibe, ku dihêle ew berhemên metabolîk ji bo enerjiyê hilberîne." == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî: Kesayetên Avengers]] [[Kategorî:Cinawirên Marvel Comics]] [[Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] [[Kategorî:Xêzeçîrokên Jack Kirby]] [[Kategorî:Xêzeçîrokên Stan Lee]] et6utu0467i2k12qu42e2efwm812ur1 3 309915 2065924 2065770 2026-06-25T13:58:55Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ Bidlîs 2065924 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|خومی}} (''Xumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگرح}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betalîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدس}} (''Xalîdis'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|خەلالی}} (''Xelalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''Erdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezar'esp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) 6qq75irwzou6l75q6imevn35d7fllt3 2065925 2065924 2026-06-25T14:00:00Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ 2065925 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|خومی}} (''Xumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگرح}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدس}} (''Xalîdis'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|خەلالی}} (''Xelalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''Erdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezar'esp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) hu9am1yrphapqydbwgc6h75hbxap0lh 2065926 2065925 2026-06-25T14:05:11Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ sererastkirin 2065926 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|خومی}} (''Xumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگرح}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|خەلالی}} (''Xelalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''Erdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezar'esp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) cwezun1fyefhzxh10l6tq6h9vaqdz8m 2065927 2065926 2026-06-25T14:08:46Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ celalî 2065927 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|خومی}} (''Xumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگرح}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|جـەلالی}} (''Celalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''Erdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezar'esp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) tgc2nj49pugovbragwv2848qtix8aen 2065930 2065927 2026-06-25T14:16:14Z VikiAzad 99135 /* Latînîzekirina wêneyê */ Bersiv 2065930 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|خومی}} (''Xumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگرح}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|جـەلالی}} (''Celalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''Erdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezar'esp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez ê niha ser wêneyê dixebitim. ne hewceye ku navê mîrîtiyen bi kurdî binivîsî translîterasyonên ji min re bese. Lê pirsekêmin heye li wêneyê 'Lîsteya Mîrnişînên Kurdan' dinivîse gelo navê '''Mîrnişînên''' wekî '''Mîrîtî''' wergerînim an bi navek din? Kîjan herî rast e. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 14:16, 25 hezîran 2026 (UTC) j98ze7fkgpotkapr6rurby941xmzkb6 2065932 2065930 2026-06-25T14:31:35Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ Bersiv 2065932 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|خومی}} (''Xumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگرح}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|جـەلالی}} (''Celalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''Erdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezar'esp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez ê niha ser wêneyê dixebitim. ne hewceye ku navê mîrîtiyen bi kurdî binivîsî translîterasyonên ji min re bese. Lê pirsekêmin heye li wêneyê 'Lîsteya Mîrnişînên Kurdan' dinivîse gelo navê '''Mîrnişînên''' wekî '''Mîrîtî''' wergerînim an bi navek din? Kîjan herî rast e. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 14:16, 25 hezîran 2026 (UTC) :::::::Erê, bi kurmancî "mîrîtî" çêtir e. Herwiha li ser Wîkîpediyayê gotar bi peyva "mîrektî" jî hatine çêkirin: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&fulltext=1&ns0=1&profile=advanced&search=intitle%3AM%C3%AErektiya&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn]'''. Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:31, 25 hezîran 2026 (UTC) f0kganddwrftro7ceg1085defigmuqm 2065986 2065932 2026-06-25T17:47:59Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ 2065986 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|خومی}} (''Xumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگری}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|جـەلالی}} (''Celalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''Erdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezar'esp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez ê niha ser wêneyê dixebitim. ne hewceye ku navê mîrîtiyen bi kurdî binivîsî translîterasyonên ji min re bese. Lê pirsekêmin heye li wêneyê 'Lîsteya Mîrnişînên Kurdan' dinivîse gelo navê '''Mîrnişînên''' wekî '''Mîrîtî''' wergerînim an bi navek din? Kîjan herî rast e. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 14:16, 25 hezîran 2026 (UTC) :::::::Erê, bi kurmancî "mîrîtî" çêtir e. Herwiha li ser Wîkîpediyayê gotar bi peyva "mîrektî" jî hatine çêkirin: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&fulltext=1&ns0=1&profile=advanced&search=intitle%3AM%C3%AErektiya&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn]'''. Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:31, 25 hezîran 2026 (UTC) a2zj069a22nt8fhtba6w11necbjin82 2065988 2065986 2026-06-25T17:56:05Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ Cumî :) 2065988 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|جومی}} (''Cumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگری}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|جـەلالی}} (''Celalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''ʾErdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezarʾesp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez ê niha ser wêneyê dixebitim. ne hewceye ku navê mîrîtiyen bi kurdî binivîsî translîterasyonên ji min re bese. Lê pirsekêmin heye li wêneyê 'Lîsteya Mîrnişînên Kurdan' dinivîse gelo navê '''Mîrnişînên''' wekî '''Mîrîtî''' wergerînim an bi navek din? Kîjan herî rast e. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 14:16, 25 hezîran 2026 (UTC) :::::::Erê, bi kurmancî "mîrîtî" çêtir e. Herwiha li ser Wîkîpediyayê gotar bi peyva "mîrektî" jî hatine çêkirin: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&fulltext=1&ns0=1&profile=advanced&search=intitle%3AM%C3%AErektiya&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn]'''. Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:31, 25 hezîran 2026 (UTC) ciy20hiuppfusqkmhscgxg36u9uedtf 2065994 2065988 2026-06-25T19:25:29Z VikiAzad 99135 /* Latînîzekirina wêneyê */ Bersiv 2065994 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|جومی}} (''Cumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگری}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|جـەلالی}} (''Celalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''ʾErdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezarʾesp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez ê niha ser wêneyê dixebitim. ne hewceye ku navê mîrîtiyen bi kurdî binivîsî translîterasyonên ji min re bese. Lê pirsekêmin heye li wêneyê 'Lîsteya Mîrnişînên Kurdan' dinivîse gelo navê '''Mîrnişînên''' wekî '''Mîrîtî''' wergerînim an bi navek din? Kîjan herî rast e. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 14:16, 25 hezîran 2026 (UTC) :::::::Erê, bi kurmancî "mîrîtî" çêtir e. Herwiha li ser Wîkîpediyayê gotar bi peyva "mîrektî" jî hatine çêkirin: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&fulltext=1&ns0=1&profile=advanced&search=intitle%3AM%C3%AErektiya&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn]'''. Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:31, 25 hezîran 2026 (UTC) ::::::::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], min wêneyê qedand. wêne [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Kurdish_Emirates_-_L%C3%AEsteya_M%C3%AErektiy%C3%AAn_Kurdan.png li vir e]. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:25, 25 hezîran 2026 (UTC) kzww6dhoencxr85srz3vv1js8t7vho1 2066000 2065994 2026-06-25T20:01:26Z Ghybu 9854 /* Latînîzekirina wêneyê */ Bersiv 2066000 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:56, 18 tebax 2025 (UTC) == Standardên Wîkîpediya kurdî == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Tu bi xêr hatî. Ji ber ku guhertina tê yê li ser gotara zimanê kurdî ne li gorî standardên Wîkîpediyaya kurdî bû min paşve vegerand. Li gorî van standardan her çiqas nav taybet bin jî hinek nav ku nav hevokan de bin divê bi temamî bi tîpên biçûk werin nivîsandin. Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî Wîkîpediyaya tirkî û îngilîzî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:04, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav û rêz , bi xêr hatim . Ez fem nekir çima Standarda Wîkîpediya kurdî ne li gorî îngilîzî û tirkî ye. Hewceye xwe tîpên girdek em binivîsîn. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 23:11, 18 tebax 2025 (UTC) ::Ji xeynî îngilîzî hema hema hemî zimanê ewropî vê rêbazê bikar tînin. Ev yek zimanê ji bo adaptasyona teknolojîyê hêsantir dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:33, 19 tebax 2025 (UTC) :::Baş e . Ez jî li gorî wîkîpediya kurdî binivîsim.Ji bo agahandin ê gelek spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:00, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Spas xweş @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:01, 19 tebax 2025 (UTC) == Nivîsandina gotara Medyayê == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji ber gotara Împeratoriya Medê giran diçû min xwest ku ez gotarê temam bikim. Gotara [https://en.wikipedia.org/wiki/Media_(region) Medyayê] gotareke giring e û ez dixwazim vê gotarê ji bo te bihêlim. Her çiqas gotar niha gotar bi gotara Med ve girêdayî be jî lê heman mijar nînin. Ger wergera zimanê kurdî niha li te giran were ji kerema bi ti awayê ecele neke. Tu dikarî li ser medyaya kurdî û gotarê baş ên Wîkîpediyaya kurdî de di derheqê rêzimana kurdî de (gramer) fikr hildî. Mixabin xebata zimanê kurdî li gorî zimanzanên din sê car dijwartir e. Wek mînak hinek caran tenê ji bo yek peyveke diçim peyvê li ber zimanên hind û ewropî didim ber hev piştê ku ez piştrast bûm ku peyv bi koka hind û ewropî ye piştre beşdarê hevokan (riste) dikim. Yan jî tu dikarî gotareke nû yê din bidî destpêkirin ku heta gotar bi zimaneke zelal temam bû di warê rêzimanê de xwe pêş bixe. Tenê hewldanên xebatên Wîkîpediyayê jî gelek giring û hêja ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 5 adar 2026 (UTC) :Gelek spas ji bo pêşniyazên te hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Belê ez ê gotarê bi navê Medya yê vekim û vê li gorî Wîkîpediya îngilîzî wergerînim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 08:25, 5 adar 2026 (UTC) == Di derbarê zimanê nivîskî de == Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez dibînim ku tu di warê zimanê nivîskî ya kurdî de gelek zehmetiyan dikişînî. Ji bo tu bikarî di warê zimanê nivîskî de pêş bikevî çend pirtûkên kurdî bixwîne, ew dem hem kurdî ya te pratîk dibe hem jî di warê zimanê nivîskî de dibî xwedî fikir. Di heman demê de li ser medyaya civakî televîzyon û saziyên ku bi temamî bi Kurmancî parvekirinan bişopîne. Bi vê yekê tu dikarî roj bi roj di warê nivîsandina bi kurdî pêş bikevî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:21, 13 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], rast e, li Wîkîpedîayê zor û zehmetiyê dinivîsim. Nivîsandinê zimanê ansîklopedîk gelek zehmet e. Heta niha min bi nivîsandina ansîklopedîk bi kurdî bikar ne hanim. Ez difikirim ku pirtukên Mehmed Uzun bixwinim ji ber ku pirtukên vê gelek hesan e. Gelek spas dikim ji bo alîkarî û dilsoziya te. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:04, 13 adar 2026 (UTC) == Latînîzekirina wêneyê == Silav hevalê @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]. Min daxwaz ku pirs bikim ma tu dikarî vî wêneyî [[:Wêne:Map of the Kurdish Emirates - نەخشەی میرنشینە کوردییەکان.jpg|li vir]] ji tîpên erebî li ser tîpên latînî û kurdî bikî. Herwiha nivîsên li jêr jî jê bibî, û wê wêneyî bi gelemperî paqij bikî. Tabî têne ku wexta te hebe. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 11:34, 24 hezîran 2026 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], bi rastî ev wêne ji bo dîroka kurdan gelek baş û girîng e. Ez di vê mîjarê de ne profesyonel im lê çiqas ji destê min tê ez ê biceribînim. Lê mixabin ez soranî baş nizanim. Eger tu soranî dizanî navên mîrîtiyan wergerînî wê gelek baş bibe. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 16:14, 24 hezîran 2026 (UTC) ::Rast e, ez jî ne soranîaxiv im û ne dikarim jî tîpên erebî bixwînim. Divê ez çêkerê wê xerîteyê carek jî pirs bikim. Biya min bo wîkîpediya me ew xerîte gelek balkêş e. Lê dîsa jî ez sipas dikim ji bo cewab û hazirbûna tê. Tu her tim serkeftî bî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:44, 24 hezîran 2026 (UTC) :::Silav, Navên Soranî bi alfabeya erebî û translîterasyonên wan: :::{{Columns-list|colwidth=15em| :::;Bakur û rojava :::* {{ziman|ckb|جومی}} (''Cumî'') → :::* {{ziman|ckb|دۆژھک}} (''Dojhik'') → :::* {{ziman|ckb|کۆچگری}} (''Koçgirî'') → :::* {{ziman|ckb|مەروانی}} (''Merwanî'') → :::* {{ziman|ckb|بەتلیس}} (''Betlîs'') → [[Mîrektiya Bedlîsê|Bedlîs]]/ Bidlîs :::* {{ziman|ckb|خالیدی}} (''Xalîdî'') → :::* {{ziman|ckb|میلان}} (''Mîlan'') → :::* {{ziman|ckb|بۆتان}} (''Botan'') → :::* {{ziman|ckb|بایەزید}} (''Bayezîd'') → :::* {{ziman|ckb|ھەکاری}} (''Hekarî'') → :::;Başûr :::* {{ziman|ckb|بادینان}} (''Badînan'') → :::* {{ziman|ckb|تاسینی}} (''Tasînî'') → :::* {{ziman|ckb|سۆران}} (''Soran'') → :::* {{ziman|ckb|بابان}} (''Baban'') → :::; Rojhilat :::* {{ziman|ckb|جـەلالی}} (''Celalî'') → :::* {{ziman|ckb|شکاک}} (''Şikak'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزبانی}} (''Hezbanî'') → :::* {{ziman|ckb|موکریان}} (''Mukiryan'') → :::* {{ziman|ckb|ئەردەڵان}} (''ʾErdellan'') → :::* {{ziman|ckb|حەسنەوی}} (''Ḧesnewî'') → :::* {{ziman|ckb|ھەزارئەسپ}} (''Hezarʾesp '') → :::* {{ziman|ckb|شەدادی}} (''Şedadî'') → :::* {{ziman|ckb|ڕەوەندی}} (''Řewendî'') → :::* {{ziman|ckb|کاکەوەیھی}} (''Kakeweyhî'') → :::}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:23, 24 hezîran 2026 (UTC) ::: :::Herwiha nexşeyeke vitira jî heye: [[:Wêne:Kurdish states 1835.png]]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:30, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::ev wêne ji bo fêm kirin gelek baş bû. ez niha dikarim wêneyê bigûherînim. dest xweş. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:35, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] gelek sipas ji bo tercimekirinê. Ew pir alîkarî bû. Gelek sipas jî @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo ku tu çêdikî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 20:37, 24 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] Navên ku li jor hatine nivîsandin navên soranî ne. Pêşta li jor navên kurmancî binivîsin paşê jî nexşeyê çêkin :) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Erê min fêm kiribû, gelek spas ji bo latînîzekirin. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 20:50, 24 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez ê niha ser wêneyê dixebitim. ne hewceye ku navê mîrîtiyen bi kurdî binivîsî translîterasyonên ji min re bese. Lê pirsekêmin heye li wêneyê 'Lîsteya Mîrnişînên Kurdan' dinivîse gelo navê '''Mîrnişînên''' wekî '''Mîrîtî''' wergerînim an bi navek din? Kîjan herî rast e. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 14:16, 25 hezîran 2026 (UTC) :::::::Erê, bi kurmancî "mîrîtî" çêtir e. Herwiha li ser Wîkîpediyayê gotar bi peyva "mîrektî" jî hatine çêkirin: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&fulltext=1&ns0=1&profile=advanced&search=intitle%3AM%C3%AErektiya&title=Taybet%3AL%C3%AAger%C3%AEn]'''. Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:31, 25 hezîran 2026 (UTC) ::::::::Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], min wêneyê qedand. wêne [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Kurdish_Emirates_-_L%C3%AEsteya_M%C3%AErektiy%C3%AAn_Kurdan.png li vir e]. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad#top|gotûbêj]]) 19:25, 25 hezîran 2026 (UTC) :::::::::Gelek spas! Baş bûye. Bi min dema ku ne hewce ye, bi kurmancî, sernav bi herfên hûrik werin nivîsandin (baştir tên xwandin an fêm kirin), wekî "Lîsteya mîrektiyên/mîrîtiyên kurdan". Herwhia, "mîrîtî" an "mîrektî" ping {{ping|MikaelF}}? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:01, 25 hezîran 2026 (UTC) 1gzuq5jdw8xicljkw7qtl031q26xbwb 14 310317 2065914 1969330 2026-06-25T12:31:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2065914 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Promêteûs (mîtolojiya yewnanî)}} [[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Mîtolojiya Hêraklês]] [[Kategorî:Xwedayên afirîner]] [[Kategorî:Xwedayên agirê]] [[Kategorî:Xwedayên yewnanî]] [[Kategorî:Zarokên Hêrayê]] f2tjgmpdvasovzzshtneglgh3jwu7pc 14 314990 2066022 1989323 2026-06-25T21:42:38Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] weke [[Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] guhart 1989323 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya parametreyên xelet}} 0ufurmrke77j0omgkr5b9pzi16ts33p 0 323377 2065920 2065904 2026-06-25T13:23:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065920 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Early migrations mercator.svg|thumb|290px|Xerîteyek girêdanên kabloyên bin deryayê li seranserê parzemîna [[Afrîka]]yê ji û ber bi [[Ewropa]], [[Asya]] û li seranserê [[Okyanûsa Atlantîk]] ve.]] Kelîmeya '''Globalîzasyon''' behsa pêvajoya ku tê de têkiliyên cîhanî - ku warên wekî [[aborî]], [[siyaset]], [[çand]], jîngeh û [[pêragihandin]] dihewîne - di navbera kesan, [[civak]]an, enstîtutiyan û [[dewlet]]an de zêde dibin, dike. Ev kelîme muhtemelen di salên 1960î de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bound together: how traders, preachers, adventurers, and warriors shaped globalization |paşnav=Chanda |pêşnav=Nayan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2007 |rûpel=246 |isbn=978-0-300-11201-6 |cih=New Haven (Conn.) }}</ref> Evên jêrîn wekî sedemên sereke yên globalîzasyonê têne hesibandin:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Scholte |pêşnav1=Jan Aart |tarîx=2008 |sernav=Defining Globalisation |url=http://elartu.tntu.edu.ua/handle/lib/46943 |kovar=The World Economy |cild=31 |hejmar=11 |rr=1471–1502 |doi=10.1111/j.1467-9701.2007.01019.x }}</ref> * pêşketinên teknolojîk, nûjeniyên hilber û înovasyonan - bi taybetî di teknolojiyên pêragihandin û veguhastinê de, wekên [[înternet]], [[şoreşa dîjîtal]], mezinbûna trafîka hewayî ya gerdûnî, û konteynerkirina veguhastina barhilgir a giştî ku di veguhastin, hilgirtin û depokirina demkî de karîgeriyek mezintir peyda dike; * rêwerzên bingehîn ên polîtîkayê, biryar û tedbîrên derbarê lîberalîzekirina bazirganiya cîhanî de; * [[Mezinbûna gelhe|mezinbûna nifûsê]] li gelek welatan. [[Kolonyalîzm]]a ku ji hêla gelek [[Ewropa|dewletên ewropî]] ve tê meşandin wekî pêşengiya globalîzasyonê tê hesibandin. Ew bi keşfkirina rê û erdên nû yên deryayî destpê kir. Bi sedsalan, [[Portûgal]] û [[Spanya]] aktorên sereke bûn. Di demek kurt de piştî têkçûna [[Napoleon Bonaparte]], Ingîltere wekî hêza deryayî ya pêşeng a cîhanê derket holê ([[Împeratoriya Brîtanî]]).<ref>Hopkins, A.G., ed., 2003. Globalization in World History. New York City: Norton. {{ISBN|0-393-97942-3}} pp. 4–5, 7</ref> Ji dora salên 1880î heta 1914an de, gelek miletên ewropî xwestin ku koloniyan bixin bin tesîra xwe an jî kontrola xwe li ser wan biparêzin (lûtkeya [[împeryalîzm]]ê). Piştre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û [[Japon]] jî li pey wê yekê çûn (binêre: [[Tarîxa Japonê|împeriyalîzma Japonê]]). Dekolonîzasyon piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] destpê kir. Di "Sala Afrîkayê" (1960) de, 18 dewletên [[Afrîka]]yê serxwebûn bi dest xistin. Ji wê demê ve, koloniyên berê karibûn têkiliyên bazirganî bi welatên din re bidomînin. Hilweşîna [[Perdeya Hesinî]] û dawiya [[Şerê Sar]] rewşa jeopolîtîk bi giringî guherand û vê yekê tesîr li globalîzmê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bazirganî]] [[Kategorî:Dîroka cîhanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya aboriyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya çandî]] [[Kategorî:Globalîzasyona alternatîv]] [[Kategorî:Kapîtalîzm]] [[Kategorî:Teoriyên dîrokê]] [[Kategorî:Têkiliyên derve]] 1vs4jdgbbni6tecll1v5rz5sd90vjus 2066033 2065920 2026-06-25T22:35:09Z Wikihez 39702 /* */ 2066033 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Early migrations mercator.svg|thumb|290px|Xerîteyek girêdanên kabloyên bin deryayê li seranserê parzemîna [[Afrîka]]yê ji û ber bi [[Ewropa]], [[Asya]] û li seranserê [[Okyanûsa Atlantîk]] ve.]] '''Globalîzasyon''' behsa vê pêvajoyê dike ku tê de têkiliyên cîhanî - ku warên wekî [[aborî]], [[siyaset]], [[çand]], jîngeh û [[pêragihandin]] dihewîne - di navbera kes, [[civak]], enstîtu û [[dewlet]]an de zêde dibin. Ev kelîme muhtemelen di salên 1960î de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bound together: how traders, preachers, adventurers, and warriors shaped globalization |paşnav=Chanda |pêşnav=Nayan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2007 |rûpel=246 |isbn=978-0-300-11201-6 |cih=New Haven (Conn.) }}</ref> Evên jêrîn wekî sedemên sereke yên globalîzasyonê têne hesibandin:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Scholte |pêşnav1=Jan Aart |tarîx=2008 |sernav=Defining Globalisation |url=http://elartu.tntu.edu.ua/handle/lib/46943 |kovar=The World Economy |cild=31 |hejmar=11 |rr=1471–1502 |doi=10.1111/j.1467-9701.2007.01019.x }}</ref> * pêşketinên teknolojîk, nûjeniyên hilber û înovasyonan - bi taybetî di teknolojiyên pêragihandin û veguhastinê de, wekê [[înternet]], [[şoreşa dîjîtal]], mezinbûna trafîka hewayî ya gerdûnî, û konteynerkirina veguhastina barhilgir a giştî ku di veguhastin, hilgirtin û depokirina demkî de karîgeriyeke mezintir peyda dike; * rêwerzên bingehîn ên polîtîkayê, biryar û tedbîrên derbarê lîberalîzekirina bazirganiya cîhanî de; * [[Mezinbûna gelhe|mezinbûna nifûsê]] li gelek welatan. [[Kolonyalîzm]]a ku ji hêla gelek [[Ewropa|dewletên ewropî]] ve tê meşandin wekî pêşengiya globalîzasyonê tê hesibandin. Ew bi keşfkirina rê û erdên nû yên deryayî dest pê kir. Bi sedsalan, [[Portûgal]] û [[Spanya]] aktorên sereke bûn. Di demeke kurt de piştî têkçûna [[Napoleon Bonaparte]], Ingîltere wekî hêza deryayî ya pêşeng a cîhanê derket holê ([[Împeratoriya Brîtanî]]).<ref>Hopkins, A.G., ed., 2003. Globalization in World History. New York City: Norton. {{ISBN|0-393-97942-3}} pp. 4–5, 7</ref> Ji dora salên 1880î heta 1914an de, gelek miletên ewropî xwestin ku koloniyan bixin bin tesîra xwe an jî kontrola xwe li ser wan biparêzin (lûtkeya [[împeryalîzm]]ê). Piştre [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û [[Japon]] jî li pey wê yekê çûn (binêre: [[Tarîxa Japonê|împeriyalîzma Japonê]]). Dekolonîzasyon piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] dest pê kir. Di "Sala Afrîkayê" (1960) de, 18 dewletên [[Afrîka]]yê serxwebûn bi dest xistin. Ji wê demê ve, koloniyên berê karibûn têkiliyên bazirganî bi welatên din re bidomînin. Hilweşîna [[Perdeya Hesinî]] û dawiya [[Şerê Sar]] rewşa jeopolîtîk bi giringî guherand û vê yekê tesîr li globalîzmê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bazirganî]] [[Kategorî:Dîroka cîhanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya aboriyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya çandî]] [[Kategorî:Globalîzasyona alternatîv]] [[Kategorî:Kapîtalîzm]] [[Kategorî:Teoriyên dîrokê]] [[Kategorî:Têkiliyên derve]] mf713kq9mgkhj0ixaynyslkgfs0r587 0 323379 2065946 2026-06-25T16:31:51Z Kurê Acemî 105128 Bi tercimekirina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1360568096|Cyrillic script]]" hatiye çêkirin 2065946 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2065948 2065946 2026-06-25T16:33:49Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065948 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî 4rmfwbfiq1rx46irzza8pdt2wbcq90w 2065949 2065948 2026-06-25T16:35:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065949 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. 1fnk2rjar7c0nsf6ifqslit3exl193p 2065950 2065949 2026-06-25T16:38:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065950 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya neteweyî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. 20ta3bry5qlbhj73bdcqg4xd6vqu7pg 2065951 2065950 2026-06-25T16:40:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065951 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya neteweyî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. op5w0dfl07omvki5vy8rrt6wewoomsu 2065952 2065951 2026-06-25T16:41:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065952 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya neteweyî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. 9sm6nxef3d6l3nfn1g03tbzp8z9do3b 2065953 2065952 2026-06-25T16:42:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065953 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. 3srlx08e4rmd5r2oj9pf40ktmmp10yt 2065954 2065953 2026-06-25T16:42:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065954 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. === . === haw9xn8e0td4pbb66npojcu9kyvft14 2065955 2065954 2026-06-25T16:44:58Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2065955 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. === . === Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. ikdmvyo0aiifgorbcyo1hiclmnrn939 2065956 2065955 2026-06-25T16:46:33Z Kurê Acemî 105128 /* . */ 2065956 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. === . === Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarh, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. 2prro56hj6cwzfbdttl70ncms8kyjmx 2065957 2065956 2026-06-25T16:46:42Z Kurê Acemî 105128 2065957 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarh, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. lwkuti1kuue20gx4bg2or97e69j4rau 2065958 2065957 2026-06-25T16:46:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065958 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarh, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Çavkanî == 4jhpzwdqco9g8a4162u9id3ld6yyqto 2065959 2065958 2026-06-25T16:47:05Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2065959 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarh, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2wzki3ccomjbbusycjuy5tu9vszc0if 2065960 2065959 2026-06-25T16:47:20Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarh, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2cvckw9s437yueo3ihgxlhst6jlpzmy 2065961 2065960 2026-06-25T16:47:28Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065961 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarh, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 17j49gbwmnozeknzo5ojieihn3dxnfh 2065962 2065961 2026-06-25T16:47:52Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} b7shro28yj51h6j4ux6e3jpcuz5kuzs 2065963 2065962 2026-06-25T16:48:55Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Alfabe]] 2065963 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] atva0vm5jss75abnmhvql5vwr2w26i1 2065964 2065963 2026-06-25T16:50:50Z Kurê Acemî 105128 /* Alfabe */ 2065964 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikar anîn navnîş dike. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] sgpy7x5ue86d4w3hhl0bhqt8p88uniq 2065965 2065964 2026-06-25T16:50:58Z Kurê Acemî 105128 /* Alfabe */ 2065965 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 4wl4geonm4rc9mz94o4u26cy9mvyinf 2065966 2065965 2026-06-25T16:51:46Z Kurê Acemî 105128 /* Alfabe */ 2065966 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] j6zhl7pjirqkx02qftiy0hr0ha12260 2065967 2065966 2026-06-25T16:52:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 2065967 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya]]yê tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya]]yê ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan]]ê bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] [[Kategorî:Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Ewropaya Rojhilat]] 8x390w3rwsg5ofoao29qu2nj6nezuvv 2065968 2065967 2026-06-25T16:58:04Z Kurê Acemî 105128 2065968 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 9odng9g1caqynhgnuwse1gcamhx5xay 2065969 2065968 2026-06-25T16:58:59Z Kurê Acemî 105128 /* Binêre */ 2065969 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê. Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 538n6lttqclynbh1ypo5v1682h35ie2 2065970 2065969 2026-06-25T16:59:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065970 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=[[European Union]] |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn. Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 6x19cfc5l56bm5m3srwa1gaeivutcr3 2065971 2065970 2026-06-25T17:00:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065971 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=[[European Union]] |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] azc3qzwai6cwhhjpxjlofqv2l7iesh6 2065973 2065971 2026-06-25T17:00:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065973 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 8rnsl5884907acnce9dsj86fx5qpfxu 2065974 2065973 2026-06-25T17:01:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065974 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] c09rnd94er12tn0vojv2xo1zfbrbwp5 2065975 2065974 2026-06-25T17:02:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065975 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb]] Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] d3wt1t00nngwy0k2fv10u5gi695iamk 2065976 2065975 2026-06-25T17:02:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065976 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|300px]] Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 8bmiyfiz31t1774t6hxla6i3xcbf43h 2065977 2065976 2026-06-25T17:02:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065977 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|250px]] Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] lcysim1zeh2fug8ygip4ow45p8i3t4o 2065978 2065977 2026-06-25T17:03:33Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065978 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|250px|Welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 51pjjnehulfr6sjjul13lrk7wo7rfah 2065979 2065978 2026-06-25T17:03:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065979 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|250px|Xerîteya welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] aa4dt64bk61r4347bn9v8pnvjfnbtwe 2065980 2065979 2026-06-25T17:03:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065980 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|290px|Xerîteya welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] Alfabeya kîrîlî [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] 4j4s0hvz9r5qgo60mv35y9r2jpxemy0 2065981 2065980 2026-06-25T17:04:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065981 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|290px|Xerîteya welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] '''Alfabeya kîrîlî''' [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] oidrol4je05w1dbnx357w9lpkel6dkn 2065982 2065981 2026-06-25T17:05:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2065982 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|290px|Xerîteya welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] '''Alfabeya kîrîlî''' [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya|Ewrasyayê]] tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya|Rûsyayê]] ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan|Bulgaristanê]] bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |title=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |date=24 May 2007 |access-date=3 August 2014 |publisher=European Union |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |archive-date=2022-10-09 |last1=Orban |first1=Leonard}}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{cite book |title=Oxford History of the Christian Church |last1=Hussey |first1=J. M. |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |chapter=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |last2=Louth |first2=Andrew |chapter-url=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98}}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] iupo5kj6tfvzps5ywke9gavemouhdqw 2065983 2065982 2026-06-25T17:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2065983 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|290px|Xerîteya welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] '''Alfabeya kîrîlî''' [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya]]yê tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya]]yê ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan]]ê bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |sernav=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |tarîx=24 gulan 2007 |roja-gihiştinê=3 tebax 2014 |weşanger=European Union |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |roja-arşîvê=2022-10-09 |paşnav1=Orban |pêşnav1=Leonard }}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Oxford History of the Christian Church |paşnav1=Hussey |pêşnav1=J. M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2010 |rr=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |beş=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |paşnav2=Louth |pêşnav2=Andrew |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98 }}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] t323n83qxu8vovcnpqmpbtglkk6bseq 2065987 2065983 2026-06-25T17:52:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2065987 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|290px|Xerîteya welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] '''Alfabeya kîrîlî''' [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya]]yê tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya]]yê ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan]]ê bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |sernav=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |tarîx=24 gulan 2007 |roja-gihiştinê=3 tebax 2014 |weşanger=European Union |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |roja-arşîvê=2022-10-09 |paşnav1=Orban |pêşnav1=Leonard }}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Oxford History of the Christian Church |paşnav1=Hussey |pêşnav1=J. M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2010 |rr=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |beş=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |paşnav2=Louth |pêşnav2=Andrew |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98 }}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Alfabe]] [[Kategorî:Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Ewropaya Rojhilat]] nbc1wm5s0850coi1xoapqapilby7c74 2066111 2065987 2026-06-26T11:12:15Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2066111 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|290px|Xerîteya welatên ku alfabeya kîrîlî wekî resmî nas dikin]] '''Alfabeya kîrîlî''' [[Pergala nivîsê|sîstemeke nivîsê]] ye ku ji bo gelek zimanan li seranserê [[Ewrasya]]yê tê bikaranîn. Ew alfabeya miletî ya diyarkirî ye li gelek welatên [[Zimanên slavî|slavî]], [[Zimanên tirkî|tirkî]], [[Zimanê mongolî|mongolî]], [[Zimanên ûralî û yukaxîrî|ûralî]], [[Zimanên qefqazî|qefqasî]] û [[Zimanên îranî|îranîaxiv]] ên li [[Balkan|Başûrê Rojhilatê Ewropayê]], [[Ewropaya Rojhilat]], [[Qefqasya]], [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], [[Sîbîrya|Bakurê Asyayê]] û [[Asyaya Rojhilat]], û ji aliyê gelek zimanên din ên kêmmiletî ve tê bikaranîn. Ji sala 2019an pê ve, li Ewrasyayê nêzîkî 250 milyon kes alfabeya kîrîlî wekî alfabeya resmî ya [[Zimanê neteweyî|zimanê miletî]] bikartînin ku nêzîkî nîvê wan li [[Rûsya]]yê ye. Bi tevlêbûna [[Bulgaristan]]ê bo [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2007an de, alfabeya kîrîlî piştî [[alfabeya latînî]] û [[Alfabeya yewnanî|yewnanî]] bû sêyê alfabeya resmî ya Yekîtiya Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |sernav=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European |tarîx=24 gulan 2007 |roja-gihiştinê=3 tebax 2014 |weşanger=European Union |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf |roja-arşîvê=2022-10-09 |paşnav1=Orban |pêşnav1=Leonard }}</ref> Alfabeya Kîrîlî ya Destpêkê di sedsala 9an a {{Pz}} de li Dibistana Edebî ya Preslavê di Împeratoriya Yekem a Bulgaristanê de di çaxa serweriya [[Çar]] Simeon I yê Mezin de, bi îhtimaleke mezin ji aliyê şagirtên du birayên [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] [[Kîrîl û Metodiyos]] ve ku berê nivîsa glagolî afirandine, hate pêşxistin. Di nav wan de Klementê Ohrîdê, Naumê Preslavê, Konstantînê Preslavê, Joan Ekzarx, Çernorîzets Hrabar, Angelar, Sava û zanyarên din hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Oxford History of the Christian Church |paşnav1=Hussey |pêşnav1=J. M. |weşanger=Oxford University Press |sal=2010 |rr=100 |isbn=978-0-19-161488-0 |beş=The Orthodox Church in the Byzantine Empire |paşnav2=Louth |pêşnav2=Andrew |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR98 }}</ref> Nivîs bi navê [[Kîrîl û Metodiyos|Saînt Kîrîl]] hatiye binavkirin. == Alfabe == Tabloya jêrîn tîpên kîrîlî yên ku di alfabeyên piraniya zimanên miletî yên ku alfabeya kîrîlî bikartînin de têne bikaranîn navnîş dike. Ew ji 28 herfan pêk tê. {| class="wikitable" style="white-space:nowrap; text-align:left;" summary="Twenty-nine Cyrillic letters common to most national alphabets, showing each one's italic form, most common name and represented sound" |+ Herfên kîrîlî yên taybet ! Taybet ! Îtalîk ! Mane |- | А а | ''А а'' | A |- | Б б | ''Б б'' | Be |- | В в | ''В в'' | We |- | Г г | ''Г г'' | Ge |- | Д д | ''Д д'' | Dê |- | Е е | ''Е е'' | Ye<br />Je<br />E |- | Ж ж | ''Ж ж'' | Že |- | З з | ''З з'' | Ze |- | И и | ''И и'' | Î |- | Й й | ''Й й'' | I |- | К к | ''К к'' | Ka |- | Л л | ''Л л'' | El |- | М м | ''М м'' | Em |- | Н н | ''Н н'' | Nê |- | О о | ''О о'' | O |- | П п | ''П п'' | Pe |- | Р р | ''Р р'' | Re<br />Er |- | С с | ''С с'' | Es <br />Se |- | Т т | ''Т т'' | Te |- | У у | ''У у'' | Û |- | Ф ф | ''Ф ф'' | Fe<br />Ef |- | Х х | ''Х х'' | Xa |- | Ц ц | ''Ц ц'' | Ce |- | Ч ч | ''Ч ч'' | Çe |- | Ш ш | ''Ш ш'' | Şa |- | Ь ь | ''Ь ь'' | yer |- | Ю ю | ''Ю ю'' | yu |- | Я я | ''Я я'' | ya |} == Binêre == * [[Alfabeya êzidî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alfabe]] [[Kategorî:Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Ewropaya Rojhilat]] eywedn2pt12wqv665bvhrh0zuqlamgk 0 323380 2066006 2026-06-25T20:17:25Z Kurdanparez 137209 Nû 2066006 wikitext text/x-wiki Ji [[Protestoyên jibo Jîna Emînî]] şûnve, [[Komara Îslamiya Îran]]ê '''gelek akademîker ji zaningehan paqij kir'''.<ref name="C">Iran Purged More Professors Since 2022 Protests URL: https://www.iranintl.com/en/202308312444 </ref><ref name="A">https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-09-03-university-of-kurdistan/</ref><ref name="B">https://www.aljazeera.com/news/2023/8/30/academic-decline-why-are-university-professors-being-expelled-in-iran</ref> Gelek akademikerên kurd ji vê paqijkirinê hatin bandorkirin, wek mînak endamê fakulteyê yê [[Behrûz Çemenare]] li [[Zanîngeha Kurdistanê - Sine]]. Behrûz Çemenare navdar bû ji xebatên xwe kurdolojiyî, û gelek lêkolîn çê kirin, bo nîmûnê "''Xwenaskirin û navkirina zimanî di [[goranî]]ya edebî de''" (2023) û "''Ferhengografiya kurdî''" li "''Pirtûkxaneya Oxfordê ya zimannasiya kurdî''" (bi M. Chyet û Z. Naqişbendi ve).<ref name="E">https://tishk.org/blog/blog/dr-behrooz-chaman-ara/</ref> Li sala 2023a ji faqulteyê hat qewitandin ==Zemîn== {{Main|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022}} [[Wêne:Amir Kabir University uprising September 2022 (3).jpg|thumb|rast|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî, 2022]] Xwepêşandanê li dijî kuştina [[Jîna Emînî]], rêzeke ji xwepêşandan û bertekên sivîl ên berdewam ên li Îranê bû ku di 16ê îlona 2022an de, piştî mirina Jîna Emînî ya ku ji aliyê [[Pageriya Irşadê]] ve hatibû îşkencekirin, dest pê kiribûn. Jîna Emînî keçekê kurd bû ku bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne, ji aliyê "polîsên exlaqê" Îslamî ya Îranê ve hatibû desteserkirin. Piştî desteserkirin wê li gorî kesên ku bi Jîna re li navenda polêsan bûne Jîna Emînî jiber derbên lêdanê ku li serê wê dikeve piştî demekê serê wê lê digere. Piştî alîkarî xwestin a Jîna ji peywirdarê navenda polêsên exlaqê, di cih de dikeve. Di êvara 13 îlona sala 2022an de, dema ku Jîna Emînî li qereqola polîsan dikeve erdê, sewqê Nexweşxaneya Kasra ya li Tehranê hatiye kirin. Di 19ê îlona sala 2022an de Jîna Emînî ji ber xwînrijîna mejî li Nexweşxaneya Kasrayê jiyana xwe ji dest daye. Mirina Jîna li Kurdistanê, Îranê û li gelek welatên cîhanê bûye sedema xwepêşandanên girseyî yên mezin ku bi rojan berdewam kiriye.<ref>https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police</ref> Gelek akademîkerê ji ber kuştina Emîniyê Komara Îslamiya Îranê rexne kir. Ji ber vê, dewletê Îranê êdin pirê akademîkeran sûcdar kirin û got ku evan halên bêaramî çê kirin, kalîteya xwe neçê kir û ûniversîtê bi alîgiriya sîyasî qirêj kir.<ref name="B"/> Hin akademîker bersûc bûn ku endamê [[PJAK]]ê ne.<ref name="D">Iran sacks several teachers on 'security-related' charges, state media says URL: https://www.iranintl.com/en/202508233447</ref> ==Encam== [[Wêne:University of Tehran 1704.jpg|thumb|Zanîngeha Tehranê: gelek profesorên girîng ji vir hatin derxistin.]] Li destpêka tebaxê sala 2023a 157 profesor hatin qewitandin ji ber lêkolînên xwe li navberê salên 2006-2023an. Ji wê şinve li meha tebaxê sala 2023a, tewrî kêm 52 profesor din hatin qewitandin.<ref name="C"/> Çendîn wana profesorên kurd bûn.<ref name="D"/> Wek mînak Behrûz Çemenare, ew mecbû bûye ku xwe raguhêze, û niha li [[Almanî]] dimîne.<ref name="E"/> Profesorekê navdar û îranî, profesorê bîoînformatîkî û [[zîrekiya çêkirî]], Elî Şerifî Zarçî, jî hat qewitandin ji ûniversiteyekê teknîkî yê tewrî mezin li Îranê, [[Zanîngeha Teknîkî ya Şerîfê]].<ref name="B"/> ===Pêbaweriya vekolînên îranî=== Her wiha li Îranê di demên berê de jî mînakên paqijkirinên akademîk hene.<ref>https://www.ecoi.net/de/dokument/2067199.html</ref> Ji ber ku ev ya dawî mînakek din a paqijkirineke akademîk e, pêbaweriya lêkolînên ku li zanîngehên Îranê têne kirin ketiye bin gumanan.<ref>https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20250305070534841</ref> Îran xwediyê rêjeya herî bilind a weşanên vekişandî ye, bi 15.52 vekişandinan ji her 10,000 weşanan. Di sala 2023an de, di medyayê de hate ragihandin ku welat di rêjeyên vekişandinê de di nav welatên pêşeng de ye. Xerabiyên hevpar pêvajoyên nirxandina sexte, plagîarîzm û çêkirina daneyan dihewîne. Daneyên ji Retraction Watch Leaderboard destnîşan dikin ku du kes di nav 32 kesên ku herî zêde gotarên vekişandî hene de li Îranê ne.<ref> Isabel Campos-Varela et al (2019) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0213911118300724?via%3Dihub</ref> ==Mijarên tekîldar== ==Çavkanî== n3qf96ze0ajrp0bkr2wcxegbl7b9tvb 2066010 2066006 2026-06-25T20:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2066010 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} Ji [[Protestoyên jibo Jîna Emînî]] şûnve, [[Komara Îslamiya Îran]]ê '''gelek akademîker ji zaningehan paqij kir'''.<ref name="C">Iran Purged More Professors Since 2022 Protests URL: https://www.iranintl.com/en/202308312444 </ref><ref name="A">https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-09-03-university-of-kurdistan/</ref><ref name="B">https://www.aljazeera.com/news/2023/8/30/academic-decline-why-are-university-professors-being-expelled-in-iran</ref> Gelek akademikerên kurd ji vê paqijkirinê hatin bandorkirin, wek mînak endamê fakulteyê yê [[Behrûz Çemenare]] li [[Zanîngeha Kurdistanê - Sine]]. Behrûz Çemenare navdar bû ji xebatên xwe kurdolojiyî, û gelek lêkolîn çê kirin, bo nîmûnê "''Xwenaskirin û navkirina zimanî di [[goranî]]ya edebî de''" (2023) û "''Ferhengografiya kurdî''" li "''Pirtûkxaneya Oxfordê ya zimannasiya kurdî''" (bi M. Chyet û Z. Naqişbendi ve).<ref name="E">https://tishk.org/blog/blog/dr-behrooz-chaman-ara/</ref> Li sala 2023a ji faqulteyê hat qewitandin == Zemîn == {{Gotara bingehîn|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022}} [[Wêne:Amir Kabir University uprising September 2022 (3).jpg|thumb|rast|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî, 2022]] Xwepêşandanê li dijî kuştina [[Jîna Emînî]], rêzeke ji xwepêşandan û bertekên sivîl ên berdewam ên li Îranê bû ku di 16ê îlona 2022an de, piştî mirina Jîna Emînî ya ku ji aliyê [[Pageriya Irşadê]] ve hatibû îşkencekirin, dest pê kiribûn. Jîna Emînî keçekê kurd bû ku bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne, ji aliyê "polîsên exlaqê" Îslamî ya Îranê ve hatibû desteserkirin. Piştî desteserkirin wê li gorî kesên ku bi Jîna re li navenda polêsan bûne Jîna Emînî jiber derbên lêdanê ku li serê wê dikeve piştî demekê serê wê lê digere. Piştî alîkarî xwestin a Jîna ji peywirdarê navenda polêsên exlaqê, di cih de dikeve. Di êvara 13 îlona sala 2022an de, dema ku Jîna Emînî li qereqola polîsan dikeve erdê, sewqê Nexweşxaneya Kasra ya li Tehranê hatiye kirin. Di 19ê îlona sala 2022an de Jîna Emînî ji ber xwînrijîna mejî li Nexweşxaneya Kasrayê jiyana xwe ji dest daye. Mirina Jîna li Kurdistanê, Îranê û li gelek welatên cîhanê bûye sedema xwepêşandanên girseyî yên mezin ku bi rojan berdewam kiriye.<ref>https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police</ref> Gelek akademîkerê ji ber kuştina Emîniyê Komara Îslamiya Îranê rexne kir. Ji ber vê, dewletê Îranê êdin pirê akademîkeran sûcdar kirin û got ku evan halên bêaramî çê kirin, kalîteya xwe neçê kir û ûniversîtê bi alîgiriya sîyasî qirêj kir.<ref name="B"/> Hin akademîker bersûc bûn ku endamê [[PJAK]]ê ne.<ref name="D">Iran sacks several teachers on 'security-related' charges, state media says URL: https://www.iranintl.com/en/202508233447</ref> == Encam == [[Wêne:University of Tehran 1704.jpg|thumb|Zanîngeha Tehranê: gelek profesorên girîng ji vir hatin derxistin.]] Li destpêka tebaxê sala 2023a 157 profesor hatin qewitandin ji ber lêkolînên xwe li navberê salên 2006-2023an. Ji wê şinve li meha tebaxê sala 2023a, tewrî kêm 52 profesor din hatin qewitandin.<ref name="C"/> Çendîn wana profesorên kurd bûn.<ref name="D"/> Wek mînak Behrûz Çemenare, ew mecbû bûye ku xwe raguhêze, û niha li [[Almanî]] dimîne.<ref name="E"/> Profesorekê navdar û îranî, profesorê bîoînformatîkî û [[zîrekiya çêkirî]], Elî Şerifî Zarçî, jî hat qewitandin ji ûniversiteyekê teknîkî yê tewrî mezin li Îranê, [[Zanîngeha Teknîkî ya Şerîfê]].<ref name="B"/> === Pêbaweriya vekolînên îranî === Her wiha li Îranê di demên berê de jî mînakên paqijkirinên akademîk hene.<ref>https://www.ecoi.net/de/dokument/2067199.html</ref> Ji ber ku ev ya dawî mînakek din a paqijkirineke akademîk e, pêbaweriya lêkolînên ku li zanîngehên Îranê têne kirin ketiye bin gumanan.<ref>https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20250305070534841</ref> Îran xwediyê rêjeya herî bilind a weşanên vekişandî ye, bi 15.52 vekişandinan ji her 10,000 weşanan. Di sala 2023an de, di medyayê de hate ragihandin ku welat di rêjeyên vekişandinê de di nav welatên pêşeng de ye. Xerabiyên hevpar pêvajoyên nirxandina sexte, plagîarîzm û çêkirina daneyan dihewîne. Daneyên ji Retraction Watch Leaderboard destnîşan dikin ku du kes di nav 32 kesên ku herî zêde gotarên vekişandî hene de li Îranê ne.<ref> Isabel Campos-Varela et al (2019) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0213911118300724?via%3Dihub</ref> == Mijarên tekîldar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 5cfvy0klcuxwk7sozegw72seeck4wco 2066019 2066010 2026-06-25T21:17:11Z Kurdanparez 137209 /* Çavkanî */ Kategorî 2066019 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} Ji [[Protestoyên jibo Jîna Emînî]] şûnve, [[Komara Îslamiya Îran]]ê '''gelek akademîker ji zaningehan paqij kir'''.<ref name="C">Iran Purged More Professors Since 2022 Protests URL: https://www.iranintl.com/en/202308312444 </ref><ref name="A">https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-09-03-university-of-kurdistan/</ref><ref name="B">https://www.aljazeera.com/news/2023/8/30/academic-decline-why-are-university-professors-being-expelled-in-iran</ref> Gelek akademikerên kurd ji vê paqijkirinê hatin bandorkirin, wek mînak endamê fakulteyê yê [[Behrûz Çemenare]] li [[Zanîngeha Kurdistanê - Sine]]. Behrûz Çemenare navdar bû ji xebatên xwe kurdolojiyî, û gelek lêkolîn çê kirin, bo nîmûnê "''Xwenaskirin û navkirina zimanî di [[goranî]]ya edebî de''" (2023) û "''Ferhengografiya kurdî''" li "''Pirtûkxaneya Oxfordê ya zimannasiya kurdî''" (bi M. Chyet û Z. Naqişbendi ve).<ref name="E">https://tishk.org/blog/blog/dr-behrooz-chaman-ara/</ref> Li sala 2023a ji faqulteyê hat qewitandin == Zemîn == {{Gotara bingehîn|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022}} [[Wêne:Amir Kabir University uprising September 2022 (3).jpg|thumb|rast|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî, 2022]] Xwepêşandanê li dijî kuştina [[Jîna Emînî]], rêzeke ji xwepêşandan û bertekên sivîl ên berdewam ên li Îranê bû ku di 16ê îlona 2022an de, piştî mirina Jîna Emînî ya ku ji aliyê [[Pageriya Irşadê]] ve hatibû îşkencekirin, dest pê kiribûn. Jîna Emînî keçekê kurd bû ku bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne, ji aliyê "polîsên exlaqê" Îslamî ya Îranê ve hatibû desteserkirin. Piştî desteserkirin wê li gorî kesên ku bi Jîna re li navenda polêsan bûne Jîna Emînî jiber derbên lêdanê ku li serê wê dikeve piştî demekê serê wê lê digere. Piştî alîkarî xwestin a Jîna ji peywirdarê navenda polêsên exlaqê, di cih de dikeve. Di êvara 13 îlona sala 2022an de, dema ku Jîna Emînî li qereqola polîsan dikeve erdê, sewqê Nexweşxaneya Kasra ya li Tehranê hatiye kirin. Di 19ê îlona sala 2022an de Jîna Emînî ji ber xwînrijîna mejî li Nexweşxaneya Kasrayê jiyana xwe ji dest daye. Mirina Jîna li Kurdistanê, Îranê û li gelek welatên cîhanê bûye sedema xwepêşandanên girseyî yên mezin ku bi rojan berdewam kiriye.<ref>https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police</ref> Gelek akademîkerê ji ber kuştina Emîniyê Komara Îslamiya Îranê rexne kir. Ji ber vê, dewletê Îranê êdin pirê akademîkeran sûcdar kirin û got ku evan halên bêaramî çê kirin, kalîteya xwe neçê kir û ûniversîtê bi alîgiriya sîyasî qirêj kir.<ref name="B"/> Hin akademîker bersûc bûn ku endamê [[PJAK]]ê ne.<ref name="D">Iran sacks several teachers on 'security-related' charges, state media says URL: https://www.iranintl.com/en/202508233447</ref> == Encam == [[Wêne:University of Tehran 1704.jpg|thumb|Zanîngeha Tehranê: gelek profesorên girîng ji vir hatin derxistin.]] Li destpêka tebaxê sala 2023a 157 profesor hatin qewitandin ji ber lêkolînên xwe li navberê salên 2006-2023an. Ji wê şinve li meha tebaxê sala 2023a, tewrî kêm 52 profesor din hatin qewitandin.<ref name="C"/> Çendîn wana profesorên kurd bûn.<ref name="D"/> Wek mînak Behrûz Çemenare, ew mecbû bûye ku xwe raguhêze, û niha li [[Almanî]] dimîne.<ref name="E"/> Profesorekê navdar û îranî, profesorê bîoînformatîkî û [[zîrekiya çêkirî]], Elî Şerifî Zarçî, jî hat qewitandin ji ûniversiteyekê teknîkî yê tewrî mezin li Îranê, [[Zanîngeha Teknîkî ya Şerîfê]].<ref name="B"/> === Pêbaweriya vekolînên îranî === Her wiha li Îranê di demên berê de jî mînakên paqijkirinên akademîk hene.<ref>https://www.ecoi.net/de/dokument/2067199.html</ref> Ji ber ku ev ya dawî mînakek din a paqijkirineke akademîk e, pêbaweriya lêkolînên ku li zanîngehên Îranê têne kirin ketiye bin gumanan.<ref>https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20250305070534841</ref> Îran xwediyê rêjeya herî bilind a weşanên vekişandî ye, bi 15.52 vekişandinan ji her 10,000 weşanan. Di sala 2023an de, di medyayê de hate ragihandin ku welat di rêjeyên vekişandinê de di nav welatên pêşeng de ye. Xerabiyên hevpar pêvajoyên nirxandina sexte, plagîarîzm û çêkirina daneyan dihewîne. Daneyên ji Retraction Watch Leaderboard destnîşan dikin ku du kes di nav 32 kesên ku herî zêde gotarên vekişandî hene de li Îranê ne.<ref> Isabel Campos-Varela et al (2019) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0213911118300724?via%3Dihub</ref> == Mijarên tekîldar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Kesên ji Seqizê]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] [[Kategorî:Îran]] nt2rnz7a6fg2muhk964cjuoogsp8ped 2066020 2066019 2026-06-25T21:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Bêkategorî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2066020 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} Ji [[Protestoyên jibo Jîna Emînî]] şûnve, [[Komara Îslamiya Îran]]ê '''gelek akademîker ji zaningehan paqij kir'''.<ref name="C">Iran Purged More Professors Since 2022 Protests URL: https://www.iranintl.com/en/202308312444 </ref><ref name="A">https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-09-03-university-of-kurdistan/</ref><ref name="B">https://www.aljazeera.com/news/2023/8/30/academic-decline-why-are-university-professors-being-expelled-in-iran</ref> Gelek akademikerên kurd ji vê paqijkirinê hatin bandorkirin, wek mînak endamê fakulteyê yê [[Behrûz Çemenare]] li [[Zanîngeha Kurdistanê - Sine]]. Behrûz Çemenare navdar bû ji xebatên xwe kurdolojiyî, û gelek lêkolîn çê kirin, bo nîmûnê "''Xwenaskirin û navkirina zimanî di [[goranî]]ya edebî de''" (2023) û "''Ferhengografiya kurdî''" li "''Pirtûkxaneya Oxfordê ya zimannasiya kurdî''" (bi M. Chyet û Z. Naqişbendi ve).<ref name="E">https://tishk.org/blog/blog/dr-behrooz-chaman-ara/</ref> Li sala 2023a ji faqulteyê hat qewitandin == Zemîn == {{Gotara bingehîn|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022}} [[Wêne:Amir Kabir University uprising September 2022 (3).jpg|thumb|rast|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî, 2022]] Xwepêşandanê li dijî kuştina [[Jîna Emînî]], rêzeke ji xwepêşandan û bertekên sivîl ên berdewam ên li Îranê bû ku di 16ê îlona 2022an de, piştî mirina Jîna Emînî ya ku ji aliyê [[Pageriya Irşadê]] ve hatibû îşkencekirin, dest pê kiribûn. Jîna Emînî keçekê kurd bû ku bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne, ji aliyê "polîsên exlaqê" Îslamî ya Îranê ve hatibû desteserkirin. Piştî desteserkirin wê li gorî kesên ku bi Jîna re li navenda polêsan bûne Jîna Emînî jiber derbên lêdanê ku li serê wê dikeve piştî demekê serê wê lê digere. Piştî alîkarî xwestin a Jîna ji peywirdarê navenda polêsên exlaqê, di cih de dikeve. Di êvara 13 îlona sala 2022an de, dema ku Jîna Emînî li qereqola polîsan dikeve erdê, sewqê Nexweşxaneya Kasra ya li Tehranê hatiye kirin. Di 19ê îlona sala 2022an de Jîna Emînî ji ber xwînrijîna mejî li Nexweşxaneya Kasrayê jiyana xwe ji dest daye. Mirina Jîna li Kurdistanê, Îranê û li gelek welatên cîhanê bûye sedema xwepêşandanên girseyî yên mezin ku bi rojan berdewam kiriye.<ref>https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police</ref> Gelek akademîkerê ji ber kuştina Emîniyê Komara Îslamiya Îranê rexne kir. Ji ber vê, dewletê Îranê êdin pirê akademîkeran sûcdar kirin û got ku evan halên bêaramî çê kirin, kalîteya xwe neçê kir û ûniversîtê bi alîgiriya sîyasî qirêj kir.<ref name="B"/> Hin akademîker bersûc bûn ku endamê [[PJAK]]ê ne.<ref name="D">Iran sacks several teachers on 'security-related' charges, state media says URL: https://www.iranintl.com/en/202508233447</ref> == Encam == [[Wêne:University of Tehran 1704.jpg|thumb|Zanîngeha Tehranê: gelek profesorên girîng ji vir hatin derxistin.]] Li destpêka tebaxê sala 2023a 157 profesor hatin qewitandin ji ber lêkolînên xwe li navberê salên 2006-2023an. Ji wê şinve li meha tebaxê sala 2023a, tewrî kêm 52 profesor din hatin qewitandin.<ref name="C"/> Çendîn wana profesorên kurd bûn.<ref name="D"/> Wek mînak Behrûz Çemenare, ew mecbû bûye ku xwe raguhêze, û niha li [[Almanî]] dimîne.<ref name="E"/> Profesorekê navdar û îranî, profesorê bîoînformatîkî û [[zîrekiya çêkirî]], Elî Şerifî Zarçî, jî hat qewitandin ji ûniversiteyekê teknîkî yê tewrî mezin li Îranê, [[Zanîngeha Teknîkî ya Şerîfê]].<ref name="B"/> === Pêbaweriya vekolînên îranî === Her wiha li Îranê di demên berê de jî mînakên paqijkirinên akademîk hene.<ref>https://www.ecoi.net/de/dokument/2067199.html</ref> Ji ber ku ev ya dawî mînakek din a paqijkirineke akademîk e, pêbaweriya lêkolînên ku li zanîngehên Îranê têne kirin ketiye bin gumanan.<ref>https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20250305070534841</ref> Îran xwediyê rêjeya herî bilind a weşanên vekişandî ye, bi 15.52 vekişandinan ji her 10,000 weşanan. Di sala 2023an de, di medyayê de hate ragihandin ku welat di rêjeyên vekişandinê de di nav welatên pêşeng de ye. Xerabiyên hevpar pêvajoyên nirxandina sexte, plagîarîzm û çêkirina daneyan dihewîne. Daneyên ji Retraction Watch Leaderboard destnîşan dikin ku du kes di nav 32 kesên ku herî zêde gotarên vekişandî hene de li Îranê ne.<ref> Isabel Campos-Varela et al (2019) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0213911118300724?via%3Dihub</ref> == Mijarên tekîldar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Kesên ji Seqizê]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] 5bypciwqc6tosmj5gsvdz0nprq7awoo 2066110 2066020 2026-06-26T11:12:12Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2066110 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2026}} Ji [[Protestoyên jibo Jîna Emînî]] şûnve, [[Komara Îslamiya Îran]]ê '''gelek akademîker ji zaningehan paqij kir'''.<ref name="C">Iran Purged More Professors Since 2022 Protests URL: https://www.iranintl.com/en/202308312444 </ref><ref name="A">https://www.scholarsatrisk.org/report/2023-09-03-university-of-kurdistan/</ref><ref name="B">https://www.aljazeera.com/news/2023/8/30/academic-decline-why-are-university-professors-being-expelled-in-iran</ref> Gelek akademikerên kurd ji vê paqijkirinê hatin bandorkirin, wek mînak endamê fakulteyê yê [[Behrûz Çemenare]] li [[Zanîngeha Kurdistanê - Sine]]. Behrûz Çemenare navdar bû ji xebatên xwe kurdolojiyî, û gelek lêkolîn çê kirin, bo nîmûnê "''Xwenaskirin û navkirina zimanî di [[goranî]]ya edebî de''" (2023) û "''Ferhengografiya kurdî''" li "''Pirtûkxaneya Oxfordê ya zimannasiya kurdî''" (bi M. Chyet û Z. Naqişbendi ve).<ref name="E">https://tishk.org/blog/blog/dr-behrooz-chaman-ara/</ref> Li sala 2023a ji faqulteyê hat qewitandin == Zemîn == {{Gotara bingehîn|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022}} [[Wêne:Amir Kabir University uprising September 2022 (3).jpg|thumb|rast|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî, 2022]] Xwepêşandanê li dijî kuştina [[Jîna Emînî]], rêzeke ji xwepêşandan û bertekên sivîl ên berdewam ên li Îranê bû ku di 16ê îlona 2022an de, piştî mirina Jîna Emînî ya ku ji aliyê [[Pageriya Irşadê]] ve hatibû îşkencekirin, dest pê kiribûn. Jîna Emînî keçekê kurd bû ku bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne, ji aliyê "polîsên exlaqê" Îslamî ya Îranê ve hatibû desteserkirin. Piştî desteserkirin wê li gorî kesên ku bi Jîna re li navenda polêsan bûne Jîna Emînî jiber derbên lêdanê ku li serê wê dikeve piştî demekê serê wê lê digere. Piştî alîkarî xwestin a Jîna ji peywirdarê navenda polêsên exlaqê, di cih de dikeve. Di êvara 13 îlona sala 2022an de, dema ku Jîna Emînî li qereqola polîsan dikeve erdê, sewqê Nexweşxaneya Kasra ya li Tehranê hatiye kirin. Di 19ê îlona sala 2022an de Jîna Emînî ji ber xwînrijîna mejî li Nexweşxaneya Kasrayê jiyana xwe ji dest daye. Mirina Jîna li Kurdistanê, Îranê û li gelek welatên cîhanê bûye sedema xwepêşandanên girseyî yên mezin ku bi rojan berdewam kiriye.<ref>https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police</ref> Gelek akademîkerê ji ber kuştina Emîniyê Komara Îslamiya Îranê rexne kir. Ji ber vê, dewletê Îranê êdin pirê akademîkeran sûcdar kirin û got ku evan halên bêaramî çê kirin, kalîteya xwe neçê kir û ûniversîtê bi alîgiriya sîyasî qirêj kir.<ref name="B"/> Hin akademîker bersûc bûn ku endamê [[PJAK]]ê ne.<ref name="D">Iran sacks several teachers on 'security-related' charges, state media says URL: https://www.iranintl.com/en/202508233447</ref> == Encam == [[Wêne:University of Tehran 1704.jpg|thumb|Zanîngeha Tehranê: gelek profesorên girîng ji vir hatin derxistin.]] Li destpêka tebaxê sala 2023a 157 profesor hatin qewitandin ji ber lêkolînên xwe li navberê salên 2006-2023an. Ji wê şinve li meha tebaxê sala 2023a, tewrî kêm 52 profesor din hatin qewitandin.<ref name="C"/> Çendîn wana profesorên kurd bûn.<ref name="D"/> Wek mînak Behrûz Çemenare, ew mecbû bûye ku xwe raguhêze, û niha li [[Almanî]] dimîne.<ref name="E"/> Profesorekê navdar û îranî, profesorê bîoînformatîkî û [[zîrekiya çêkirî]], Elî Şerifî Zarçî, jî hat qewitandin ji ûniversiteyekê teknîkî yê tewrî mezin li Îranê, [[Zanîngeha Teknîkî ya Şerîfê]].<ref name="B"/> === Pêbaweriya vekolînên îranî === Her wiha li Îranê di demên berê de jî mînakên paqijkirinên akademîk hene.<ref>https://www.ecoi.net/de/dokument/2067199.html</ref> Ji ber ku ev ya dawî mînakek din a paqijkirineke akademîk e, pêbaweriya lêkolînên ku li zanîngehên Îranê têne kirin ketiye bin gumanan.<ref>https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20250305070534841</ref> Îran xwediyê rêjeya herî bilind a weşanên vekişandî ye, bi 15.52 vekişandinan ji her 10,000 weşanan. Di sala 2023an de, di medyayê de hate ragihandin ku welat di rêjeyên vekişandinê de di nav welatên pêşeng de ye. Xerabiyên hevpar pêvajoyên nirxandina sexte, plagîarîzm û çêkirina daneyan dihewîne. Daneyên ji Retraction Watch Leaderboard destnîşan dikin ku du kes di nav 32 kesên ku herî zêde gotarên vekişandî hene de li Îranê ne.<ref> Isabel Campos-Varela et al (2019) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0213911118300724?via%3Dihub</ref> == Mijarên tekîldar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Kesên ji Seqizê]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] 73abyrv85rqjwkg9juzovbvrxqi7nm1 11 323382 2066027 2026-06-25T22:03:48Z Wikihez 39702 Rûpel bi "== Guhartina parametreyan == Merheba @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] te gelek parametre guhartine feqat Şablonên heyî hîn jî parametreyên kevn bi kar tînin. Tu dikarî li [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters]] ve şablonê bi parametreyên kevn û yên nû bi vê formatê binivîsî? <syntaxhighlight lang="wikitext"> == [[Şablon:Agahîdank pirtûk|Agahîdank pirtûk]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank pirtûk|titl..." hat çêkirin 2066027 wikitext text/x-wiki == Guhartina parametreyan == Merheba @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] te gelek parametre guhartine feqat Şablonên heyî hîn jî parametreyên kevn bi kar tînin. Tu dikarî li [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters]] ve şablonê bi parametreyên kevn û yên nû bi vê formatê binivîsî? <syntaxhighlight lang="wikitext"> == [[Şablon:Agahîdank pirtûk|Agahîdank pirtûk]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank pirtûk|title|sernav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank pirtûk|sernav|nav}}</code> </syntaxhighlight> Eger karibî parametreyên îngilîzî jî têxî hindirê şablonê ew ê gelek bi feyde be. Em ê karibin şablonên îngilîzî bêyî guhartinê bi kar bînin. Bota min sayfeya [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters]] her roj dixwîne û xwe nû dike, piştre ew ê li kû derê ev parametreyên kevn bibîne, dê bixe parametreya nû. Ji kerema xwe guhartinên binîqaş çêneke, pêşî li gotûbêjê binivîsî eger tiştekî bi nîqaş hebe. Qewet be--[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:03, 25 hezîran 2026 (UTC) 5jvfx3qo4dl5hlzxo2987ldulgtwzbt 2066028 2066027 2026-06-25T22:04:28Z Wikihez 39702 /* Guhartina parametreyan */ 2066028 wikitext text/x-wiki == Guhartina parametreyan == Merheba @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] te gelek parametre guhartine feqat Şablonên heyî hîn jî parametreyên kevn bi kar tînin. Tu dikarî li [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters]] ve şablonê bi parametreyên kevn û yên nû bi vê formatê binivîsî? <syntaxhighlight lang="wikitext"> == [[Şablon:Agahîdank pirtûk|Agahîdank pirtûk]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank pirtûk|title|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank pirtûk|sernav|nav}}</code> </syntaxhighlight> Eger karibî parametreyên îngilîzî jî têxî hindirê şablonê ew ê gelek bi feyde be. Em ê karibin şablonên îngilîzî bêyî guhartinê bi kar bînin. Bota min sayfeya [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters]] her roj dixwîne û xwe nû dike, piştre ew ê li kû derê ev parametreyên kevn bibîne, dê bixe parametreya nû. Ji kerema xwe guhartinên binîqaş çêneke, pêşî li gotûbêjê binivîsî eger tiştekî bi nîqaş hebe. Qewet be--[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:03, 25 hezîran 2026 (UTC) c0gu55mjym410y9ckyd8uqz852h0m6n 2066040 2066028 2026-06-26T03:53:06Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2066040 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Guhartina parametreyan == Merheba @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] te gelek parametre guhartine feqat Şablonên heyî hîn jî parametreyên kevn bi kar tînin. Tu dikarî li [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters]] ve şablonê bi parametreyên kevn û yên nû bi vê formatê binivîsî? <syntaxhighlight lang="wikitext"> == [[Şablon:Agahîdank pirtûk|Agahîdank pirtûk]] == * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank pirtûk|title|nav}}</code> * <code>{{AWB rename template parameter|Agahîdank pirtûk|sernav|nav}}</code> </syntaxhighlight> Eger karibî parametreyên îngilîzî jî têxî hindirê şablonê ew ê gelek bi feyde be. Em ê karibin şablonên îngilîzî bêyî guhartinê bi kar bînin. Bota min sayfeya [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser/Rename template parameters]] her roj dixwîne û xwe nû dike, piştre ew ê li kû derê ev parametreyên kevn bibîne, dê bixe parametreya nû. Ji kerema xwe guhartinên binîqaş çêneke, pêşî li gotûbêjê binivîsî eger tiştekî bi nîqaş hebe. Qewet be--[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:03, 25 hezîran 2026 (UTC) 43z1dxg2ik6z639rfd2bnodsybtqctg 10 323383 2066031 2026-06-25T22:24:56Z Wikihez 39702 [[:en:Template:Auto italic title]] hat kopîkirin ([[kopi-enwiki.js]]) 2066031 wikitext text/x-wiki {{ombox | type = notice | text = This {{{2|infobox}}} should [[Wikipedia:Article titles#Italics and other formatting|italicize the article title]] automatically. If this is not required, add {{para|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|italic title}}|{{#if:{{{3|}}}|{{{3}}}|no}}}} to the list of parameters. {{#if: {{{short|}}} | | If this is required but the title is not being italicized, try {{para|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|italic title}}|force}}.}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --> </noinclude> ctn7khuunlli1rgxewravm48rxmzj5v 10 323384 2066032 2026-06-25T22:25:46Z Wikihez 39702 [[:en:Template:Tracks Wikidata]] hat kopîkirin ([[kopi-enwiki.js]]) 2066032 wikitext text/x-wiki {{Sister project | image = [[File:Wikidata-logo-with-magnifying-glass-icon.svg|40px|link=Wikipedia:Wikidata]] | position = {{{position|}}} | text = This {{template other | template | {{module other | module | {{category other | category | page <!-- not template, module, or category --> }} }} }} [[:Category:{{{cat|Wikidata tracking categories}}}|tracks]] {{#if:{{{section|}}} | one or more [[Wikidata]] properties; see {{Section link||{{{section}}}}} for details. | the [[Wikidata]] propert{{#if:{{{2|}}}|ies:|y:}} {{#invoke:Uses Wikidata|usesProperty}} }} }}<includeonly>{{#switch:{{SUBPAGENAME}} |sandbox |testcases |doc= <!--no category--> |#default = {{template other | [[Category:Templates tracking Wikidata]] | {{module other | [[Category:Modules tracking Wikidata]] | {{category other | <!-- if used in a category, don't automatically add parent category --> | <!-- not template, module, or category --> }} }} }} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}}<!-- Add categories and interwikis to the /doc sub-page --> </noinclude> 7tc9ffs0uh5p7zhqdmtv1esq6o76x8s 14 323385 2066058 2026-06-26T08:46:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066058 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066059 2066058 2026-06-26T08:51:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2066059 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên 2018an]] aqxwih0zh3dwyf2dxwxg7wdc4dgmb75 2066060 2066059 2026-06-26T08:56:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2066060 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî salan]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an]] q85s46sjd5ox51sb9wnobolucheicr2 2066061 2066060 2026-06-26T08:57:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2066061 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî salan]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an|superleheng]] 4ctef1a1u21x7mbtbyfpi0t6z5odvw6 2066067 2066061 2026-06-26T09:39:21Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2018î]] weke [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2018an]] guhart 2066061 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî salan]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an|superleheng]] 4ctef1a1u21x7mbtbyfpi0t6z5odvw6 2066069 2066067 2026-06-26T09:39:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2066069 wikitext text/x-wiki Ä[[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî salan]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an|superleheng]] j4v142znxellbur8pqetxi9u94fsm3a 2066070 2066069 2026-06-26T09:39:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2066070 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî salan]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an|superleheng]] 19fc0oj3pfk4dpme2u99ivmurs1dr70 2066073 2066070 2026-06-26T09:47:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2066073 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2010î]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî salan]] [[Kategorî:Fîlmên 2018an|superleheng]] 13vcpqc56ighjgvokj7ef1mld82x5dz 14 323386 2066062 2026-06-26T08:57:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066062 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066063 2066062 2026-06-26T09:00:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2066063 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî şêwe û salan]] 5j6jvdlldwk6ah9eatjs35w86u72ncn 2066064 2066063 2026-06-26T09:01:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2066064 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlm li gorî şêwe û salan|superleheng]] px0fpywqedtuq7k0otxbua0dccw39jq 2066065 2066064 2026-06-26T09:01:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2066065 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan]][[Kategorî:Fîlm li gorî şêwe û salan|superleheng]] i8310pi5sd2w9xcgyvcaf7xnx1h78m9 2066066 2066065 2026-06-26T09:02:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2066066 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan| Sal]][[Kategorî:Fîlm li gorî şêwe û salan|superleheng]] k3sqz9agl0nxmmzoeun5ichpzju261b 14 323387 2066068 2026-06-26T09:39:21Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2018î]] weke [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2018an]] guhart 2066068 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Fîlmên superlehengan ên 2018an}} dx5101pm64zv2v8aotgsxbf38rc23vo 2066071 2066068 2026-06-26T09:40:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2066071 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 323388 2066074 2026-06-26T09:47:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066074 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066075 2066074 2026-06-26T09:50:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2066075 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî dehsalan]] 8m6f2k7yyz0w99xv413dindaqmoeb3a 2066079 2066075 2026-06-26T10:01:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2066079 wikitext text/x-wiki [[Kategorî::Fîlmên superlehengan ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî dehsalan]] mtdmqo335yzkbw1il0ff16rx2qwse4l 2066080 2066079 2026-06-26T10:01:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2066080 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî dehsalan]] 5a56utkxoeh59afqqw88gnnz2kmm9e7 14 323389 2066076 2026-06-26T09:51:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066076 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066077 2066076 2026-06-26T09:52:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2066077 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan]] iufbzdhulmyuk1xcbmpah1fvz4dcqpw 2066078 2066077 2026-06-26T09:52:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2066078 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan|Fîlmên superlehengan]] bb419v3iuszfjkddjkm9n50xt8kggi8 14 323390 2066081 2026-06-26T10:02:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066081 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066082 2066081 2026-06-26T10:04:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2066082 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan li gorî sedsalan]] 8foht1aaeudo3xhmkmirivvlns47k7g 14 323391 2066083 2026-06-26T10:05:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066083 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066084 2066083 2026-06-26T10:06:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2066084 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmên superlehengan| ]] ra85zqpqcn580y7iafm3d25w2uxy1l2 14 323392 2066088 2026-06-26T10:14:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066088 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066089 2066088 2026-06-26T10:17:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2066089 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pisîk di çanda popûler de]] 6wp7mnarizencvmxjrsbz31nvxcvp84 14 323393 2066090 2026-06-26T10:19:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066090 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066091 2066090 2026-06-26T10:22:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2066091 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pisîk]] qagzn50ahwy05oqb78ka6mm5e5d2anq 14 323394 2066092 2026-06-26T10:23:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066092 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066093 2066092 2026-06-26T10:25:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2066093 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2066094 2066093 2026-06-26T10:27:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2066094 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Felis]] k6bwpiouicer03wc5qrpg5ntt2xvzyz 14 323395 2066096 2026-06-26T10:35:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066096 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066097 2066096 2026-06-26T10:37:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2066097 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Catwoman]] 5gxj27nkcydwfb0yas2nm0dkpximpnd 14 323396 2066100 2026-06-26T10:58:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avengers]] weke [[Kategorî:Kesayetên Avengers]] guhart 2066100 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Kesayetên Avengers}} o15trrff8n5pqkmw13wf47isg94nn9v 2066107 2066100 2026-06-26T11:03:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2066107 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066109 2066107 2026-06-26T11:07:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2066109 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2066112 2066109 2026-06-26T11:13:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2066112 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvelê] a1zaka5fhta528yerest60cf1zwrd7b 2066113 2066112 2026-06-26T11:13:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2066113 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvelê]] nkg3i6bnmuqni087nnizfwcnz8eafg5 2066120 2066113 2026-06-26T11:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2066120 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Derketinên xêzeçîrokan ên 1963an]] [[Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvelê]] [[Kategorî:Xêzeçîrokên superlehengan]] q84317x4tlo4t99u6k9e2ekopypzsxu 14 323397 2066114 2026-06-26T11:14:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2066114 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2066115 2066114 2026-06-26T11:20:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2066115 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Tîmên superlehengan]] 515l1dp7bvnncrmf25iweanydf519cr 2066118 2066115 2026-06-26T11:52:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2066118 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Superlehengên Marvel Comics]] [[Kategorî:Tîmên Marvel Comics]] [[Kategorî:Tîmên superlehengan]] fix5ee4oedyhmk6ikti2w0woqlugpxa 15 323398 2066116 2026-06-26T11:34:44Z Avestaboy 34898 /* Marvel oder Marvelê ? */ beşeke nû 2066116 wikitext text/x-wiki == Marvel oder Marvelê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Bila di sernavan li ser marqeyan wek [[Marvel Comics|Marvel Comic]] de bi an bê [[Veqetandek|veqetandeka]] '''ê''' be ? Ango '''Marvel''' an '''Marvelê''' kîjan guherto û varyant ji bo sernavên kategoriyan çêtir e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:34, 26 hezîran 2026 (UTC) qiyio2siyzxz244iic86i46nexxhl3d 2066117 2066116 2026-06-26T11:35:33Z Avestaboy 34898 /* Marvel oder Marvelê ? */ 2066117 wikitext text/x-wiki == Marvel oder Marvelê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] . Bila di sernavan li ser marqeyan wek [[Marvel Comics|Marvel Comic]] de bi an bê [[Veqetandek|veqetandeka]] '''ê''' be ? Ango '''Marvel''' an '''Marvelê''' ? kîjan guherto û varyant ji bo sernavên kategoriyan çêtir e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:34, 26 hezîran 2026 (UTC) 5r9jgitt069rqr3r3pjud2z72v9tiyw 14 323399 2066119 2026-06-26T11:52:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1963 comics debuts]] hat çêkirin 2066119 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Berhemên 1963an]] jg2rnaielfs2bw2qeo6y44177etd3cq 14 323400 2066121 2026-06-26T11:52:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1962 comics debuts]] hat çêkirin 2066121 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} 0zqkdbbinhjm68p7aebk8w3h8fqpjgc 3 323401 2066124 2026-06-26T11:58:48Z Ternarius 29757 Ternariusî/ê navê [[Gotûbêja bikarhêner:OtantikGoril]] weke [[Gotûbêja bikarhêner:KarapapakHanı]] guhart: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/OtantikGoril|OtantikGoril]]" to "[[Special:CentralAuth/KarapapakHanı|KarapapakHanı]]" 2066124 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja bikarhêner:KarapapakHanı]] b7pimaka91lc8z5qmyxea35pqhrafcl